ଇନ୍ଦ୍ରିଯଜ୍ଞାନଂ ନାମ ଉପଦେଶାନ୍ତଃକରଣେନ୍ଦ୍ରିଯାଦୀନି ଵିରୂପକାରଣତ୍ଵେନୋପଲବ୍ଧିସଂସ୍କାରାଦୀନ୍ ପଦାର୍ଥେଷୁ କାଲାନ୍ତରିତରାମରାଵଣାଦିଷୁ ସ୍ଵଭାଵାନ୍ତରିତଭୂତାଦିଷୁ ତଥୈଵାତିସୂକ୍ଷ୍ମେଷୁ ପରଚେତୋଵୃତ୍ତି- ପୁଦ୍ଗଲପରମାଣ୍ଵାଦିଷୁ ଚ ନ ପ୍ରଵର୍ତତେ . କସ୍ମାଦିତି ଚେତ୍ . ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ସ୍ଥୂଲଵିଷଯତ୍ଵାତ୍, ତଥୈଵ ମୂର୍ତଵିଷଯତ୍ଵାଚ୍ଚ . ତତଃ କାରଣାଦିନ୍ଦ୍ରିଯଜ୍ଞାନେନ ସର୍ଵଜ୍ଞୋ ନ ଭଵତି . ତତ ଏଵ ଚାତୀନ୍ଦ୍ରିଯଜ୍ଞାନୋତ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ ରାଗାଦିଵିକଲ୍ପରହିତଂ ସ୍ଵସଂଵେଦନଜ୍ଞାନଂ ଵିହାଯ ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିଯସୁଖସାଧନଭୂତେନ୍ଦ୍ରିଯଜ୍ଞାନେ ନାନାମନୋରଥଵିକଲ୍ପ- ଜାଲରୂପେ ମାନସଜ୍ଞାନେ ଚ ଯେ ରତିଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ତେ ସର୍ଵଜ୍ଞପଦଂ ନ ଲଭନ୍ତେ ଇତି ସୂତ୍ରାଭିପ୍ରାଯଃ ..୪୦.. ଲକ୍ଷଣ (-ଯଥୋକ୍ତସ୍ଵରୂପ, ଊ ପର କହା ଗଯା ଜୈସା) ୧ଗ୍ରାହ୍ଯଗ୍ରାହକସମ୍ବନ୍ଧକା ଅସଂଭଵ ହୈ .
ଭାଵାର୍ଥ : — ଇନ୍ଦ୍ରିଯୋଂକେ ସାଥ ପଦାର୍ଥକା (ଅର୍ଥାତ୍ ଵିଷଯୀକେ ସାଥ ଵିଷଯକା) ସନ୍ନିକର୍ଷ ସମ୍ବନ୍ଧ ହୋ ତଭୀ (ଅଵଗ୍ରହ -ଈହା -ଅଵାଯ -ଧାରଣାରୂପ କ୍ରମସେ) ଇନ୍ଦ୍ରିଯ ଜ୍ଞାନ ପଦାର୍ଥକୋ ଜାନ ସକତା ହୈ . ନଷ୍ଟ ଔର ଅନୁତ୍ପନ୍ନ ପଦାର୍ଥୋଂକେ ସାଥ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୋଂକା ସନ୍ନିକର୍ଷ -ସମ୍ବନ୍ଧ ନ ହୋନେସେ ଇନ୍ଦ୍ରିଯ ଜ୍ଞାନ ଉନ୍ହେଂ ନହୀଂ ଜାନ ସକତା . ଇସଲିଯେ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଜ୍ଞାନ ହୀନ ହୈ, ହେଯ ହୈ ..୪୦..
ଅବ, ଐସା ସ୍ପଷ୍ଟ କରତେ ହୈଂ କି ଅତୀନ୍ଦ୍ରିଯ ଜ୍ଞାନକେ ଲିଯେ ଜୋ ଜୋ କହା ଜାତା ହୈ ଵହ (ସବ) ସଂଭଵ ହୈ : —
ଅନ୍ଵଯାର୍ଥ : — [ଅପ୍ରଦେଶଂ ] ଜୋ ଜ୍ଞାନ ଅପ୍ରଦେଶକୋ, [ସପ୍ରଦେଶଂ ] ସପ୍ରଦେଶକୋ, [ମୂର୍ତଂ ] ମୂର୍ତକୋ, [ଅମୂର୍ତଃ ଚ ] ଔର ଅମୂର୍ତକୋ ତଥା [ଅଜାତଂ ] ଅନୁତ୍ପନ୍ନ [ଚ ] ଔର [ପ୍ରଲଯଂଗତଂ ] ନଷ୍ଟ [ପର୍ଯାଯଂ ] ପର୍ଯାଯକୋ [ଜାନାତି ] ଜାନତା ହୈ, [ତତ୍ ଜ୍ଞାନଂ ] ଵହ ଜ୍ଞାନ [ଅତୀନ୍ଦ୍ରିଯଂ ] ଅତୀନ୍ଦ୍ରିଯ [ଭଣିତମ୍ ] କହା ଗଯା ହୈ ..୪୧..
ଟୀକା : — ଇନ୍ଦ୍ରିଯଜ୍ଞାନ ଉପଦେଶ, ଅନ୍ତଃକରଣ ଔର ଇନ୍ଦ୍ରିଯ ଇତ୍ଯାଦିକୋ
ଜେ ଜାଣତୁଂ ଅପ୍ରଦେଶନେ, ସପ୍ରଦେଶ, ମୂର୍ତ, ଅମୂର୍ତନେ, ପର୍ଯାଯ ନଷ୍ଟ -ଅଜାତନେ, ଭାଖ୍ଯୁଂ ଅତୀଂଦ୍ରିଯ ଜ୍ଞାନ ତେ . ୪୧.
୧. ଇନ୍ଦ୍ରିଯଗୋଚର ପଦାର୍ଥ ଗ୍ରାହ୍ଯ ହୈ ଔର ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଁ ଗ୍ରାହକ ହୈଂ .