ତତ୍ର ଵିପ୍ରତିଷେଧସ୍ଯାଵତାରଃ . ଯଥା ହି ପ୍ରକାଶକସ୍ଯ ପ୍ରଦୀପସ୍ଯ ପରଂ ପ୍ରକାଶ୍ଯତାମାପନ୍ନଂ ପ୍ରକାଶଯତଃ ସ୍ଵସ୍ମିନ୍ ପ୍ରକାଶ୍ଯେ ନ ପ୍ରକାଶକାନ୍ତରଂ ମୃଗ୍ଯଂ ସ୍ଵଯମେଵ ପ୍ରକାଶନକ୍ରିଯାଯାଃ ସମୁପଲମ୍ଭାତ୍; ତଥା ପରିଚ୍ଛେଦକସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରଂ ପରିଚ୍ଛେଦ୍ଯତାମାପନ୍ନଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତଃ ସ୍ଵସ୍ମିନ୍ ପରିଚ୍ଛେଦ୍ଯେ ନ ପରିଚ୍ଛେଦକାନ୍ତରଂ ମୃଗ୍ଯଂ ସ୍ଵଯମେଵ ପରିଚ୍ଛେଦନକ୍ରିଯାଯାଃ ସମୁପଲମ୍ଭାତ୍ .
ନନୁ କୁତ ଆତ୍ମନୋ ଦ୍ରଵ୍ଯଜ୍ଞାନରୂପତ୍ଵଂ ଦ୍ରଵ୍ଯାଣାଂ ଚ ଆତ୍ମଜ୍ଞେଯରୂପତ୍ଵଂ ଚ ? ପରିଣାମ- ସଂବନ୍ଧତ୍ଵାତ୍ . ଯତଃ ଖଲୁ ଆତ୍ମା ଦ୍ରଵ୍ଯାଣି ଚ ପରିଣାମୈଃ ସହ ସଂବଧ୍ଯନ୍ତେ, ତତ ଆତ୍ମନୋ ଦ୍ରଵ୍ଯାଲମ୍ବନଜ୍ଞାନେନ ଦ୍ରଵ୍ଯାଣାଂ ତୁ ଜ୍ଞାନମାଲମ୍ବ୍ଯ ଜ୍ଞେଯାକାରେଣ ପରିଣତିରବାଧିତା ପ୍ରତପତି ..୩୬.. ତଥୈଵୋତ୍ପାଦଵ୍ଯଯଧ୍ରୌଵ୍ଯରୂପେଣ ଚ ତ୍ରିଧା ସମାଖ୍ଯାତମ୍ . ଦଵ୍ଵଂ ତି ପୁଣୋ ଆଦା ପରଂ ଚ ତଚ୍ଚ ଜ୍ଞେଯଭୂତଂ ଦ୍ରଵ୍ଯମାତ୍ମା ଭଵତି ପରଂ ଚ . କସ୍ମାତ୍ . ଯତୋ ଜ୍ଞାନଂ ସ୍ଵଂ ଜାନାତି ପରଂ ଚେତି ପ୍ରଦୀପଵତ୍ . ତଚ୍ଚ ସ୍ଵପରଦ୍ରଵ୍ଯଂ କଥଂଭୂତମ୍ . ପରିଣାମସଂବଦ୍ଧଂ କଥଂଚିତ୍ପରିଣାମୀତ୍ଯର୍ଥଃ . ନୈଯାଯିକମତାନୁସାରୀ କଶ୍ଚିଦାହ ---ଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞାନାନ୍ତରଵେଦ୍ଯଂ ପ୍ରମେଯତ୍ଵାତ୍ ଜ୍ଞପ୍ତିରୂପ କ୍ରିଯାମେଂ ଵିରୋଧ ନହୀଂ ଆତା, କ୍ଯୋଂକି ଵହ, ପ୍ରକାଶନ କ୍ରିଯାକୀ ଭାଁତି, ଉତ୍ପତ୍ତିକ୍ରିଯାସେ ଵିରୁଦ୍ଧ ପ୍ରକାରସେ (ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରସେ) ହୋତୀ ହୈ . ଜୈସେ ଜୋ ପ୍ରକାଶ୍ଯଭୂତ ପରକୋ ପ୍ରକାଶିତ କରତା ହୈ ଐସେ ପ୍ରକାଶକ ଦୀପକକୋ ସ୍ଵ ପ୍ରକାଶ୍ଯକୋ ପ୍ରକାଶିତ କରନେକେ ସମ୍ବନ୍ଧମେଂ ଅନ୍ଯ ପ୍ରକାଶକକୀ ଆଵଶ୍ଯକତା ନହୀଂ ହୋତୀ, କ୍ଯୋଂକି ଉସକେ ସ୍ଵଯମେଵ ପ୍ରକାଶନ କ୍ରିଯାକୀ ପ୍ରାପ୍ତି ହୈ; ଉସୀପ୍ରକାର ଜୋ ଜ୍ଞେଯଭୂତ ପରକୋ ଜାନତା ହୈ ଐସେ ଜ୍ଞାଯକ ଆତ୍ମାକୋ ସ୍ଵ ଜ୍ଞେଯକେ ଜାନନେକେ ସମ୍ବନ୍ଧମେଂ ଅନ୍ଯ ଜ୍ଞାଯକକୀ ଆଵଶ୍ଯକତା ନହୀଂ ହୋତୀ, କ୍ଯୋଂକି ସ୍ଵଯମେଵ ଜ୍ଞାନ -କ୍ରିଯା କୀ ପ୍ରାପ୍ତି୧ ହୈ . (ଇସସେ ସିଦ୍ଧ ହୁଆ କି ଜ୍ଞାନ ସ୍ଵକୋ ଭୀ ଜାନ ସକତା ହୈ .)
(ପ୍ରଶ୍ନ) : — ଆତ୍ମାକୋ ଦ୍ରଵ୍ଯୋଂକୀ ଜ୍ଞାନରୂପତା ଔର ଦ୍ରଵ୍ଯୋଂକୋ ଆତ୍ମାକୀ ଜ୍ଞେଯରୂପତା କୈସେ ( – କିସପ୍ରକାର ଘଟିତ) ହୈ ?
(ଉତ୍ତର) : — ଵେ ପରିଣାମଵାଲେ ହୋନେସେ . ଆତ୍ମା ଔର ଦ୍ରଵ୍ଯ ପରିଣାମଯୁକ୍ତ ହୈଂ, ଇସଲିଯେ ଆତ୍ମାକେ, ଦ୍ରଵ୍ଯ ଜିସକା ୨ଆଲମ୍ବନ ହୈଂ ଐସେ ଜ୍ଞାନରୂପସେ (ପରିଣତି), ଔର ଦ୍ରଵ୍ଯୋଂକେ, ଜ୍ଞାନକା
୧.କୋଈ ପର୍ଯାଯ ସ୍ଵଯଂ ଅପନେମେଂସେ ଉତ୍ପନ୍ନ ନହୀଂ ହୋ ସକତୀ, କିନ୍ତୁ ଵହ ଦ୍ରଵ୍ଯକେ ଆଧାରସେ – ଦ୍ରଵ୍ଯମେଂସେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋତୀ ହୈ; କ୍ଯୋଂକି ଯଦି ଐସା ନ ହୋ ତୋ ଦ୍ରଵ୍ଯରୂପ ଆଧାରକେ ବିନା ପର୍ଯାଯେଂ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋନେ ଲଗେଂ ଔର ଜଲକେ ବିନା ତରଂଗେଂ ହୋନେ ଲଗେଂ; କିନ୍ତୁ ଯହ ସବ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷ ଵିରୁଦ୍ଧ ହୈ; ଇସଲିଯେ ପର୍ଯାଯକେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋନେକେ ଲିଯେ ଦ୍ରଵ୍ଯରୂପ ଆଧାର ଆଵଶ୍ଯକ ହୈ . ଇସୀପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନପର୍ଯାଯ ଭୀ ସ୍ଵଯଂ ଅପନେମେଂସେ ଉତ୍ପନ୍ନ ନହୀଂ ହୋ ସକତୀ; ଵହ ଆତ୍ମଦ୍ରଵ୍ଯମେଂସେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋ ସକତୀ ହୈ — ଜୋ କି ଠୀକ ହୀ ହୈ . ପରନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ପର୍ଯାଯ ସ୍ଵଯଂ ଅପନେସେ ହୀ ଜ୍ଞାତ ନହୀଂ ହୋ ସକତୀ ଯହ ବାତ ଯଥାର୍ଥ ନହୀଂ ହୈ . ଆତ୍ମ ଦ୍ରଵ୍ଯମେଂସେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋନେଵାଲୀ ଜ୍ଞାନପର୍ଯାଯ ସ୍ଵଯଂ ଅପନେସେ ହୀ ଜ୍ଞାତ ହୋତୀ ହୈ . ଜୈସେ ଦୀପକରୂପୀ ଆଧାରମେଂସେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋନେ ଵାଲୀ ପ୍ରକାଶପର୍ଯାଯ ସ୍ଵ -ପରକୋ ପ୍ରକାଶିତ କରତୀ ହୈ, ଉସୀ ପ୍ରକାର ଆତ୍ମାରୂପୀ ଆଧାରମେଂସେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋନେଵାଲୀ ଜ୍ଞାନପର୍ଯାଯ ସ୍ଵପରକୋ ଜାନତୀ ହୈ . ଔର ଯହ ଅନୁଭଵ ସିଦ୍ଧ ଭୀ ହୈ କି ଜ୍ଞାନ ସ୍ଵଯଂ ଅପନେକୋ ଜାନତା ହୈ .
୬୨ପ୍ରଵଚନସାର[ ଭଗଵାନଶ୍ରୀକୁଂଦକୁଂଦ-
୩ଅଵଲମ୍ବନ ଲେକର ଜ୍ଞେଯାକାରରୂପସେ ପରିଣତି ଅବାଧିତରୂପସେ ତପତୀ ହୈ — ପ୍ରତାପଵଂତ ଵର୍ତତୀ ହୈ .
୨.ଜ୍ଞାନକେ ଜ୍ଞେଯଭୂତ ଦ୍ରଵ୍ଯ ଆଲମ୍ବନ ଅର୍ଥାତ୍ ନିମିତ୍ତ ହୈଂ . ଯଦି ଜ୍ଞାନ ଜ୍ଞେଯକୋ ନ ଜାନେ ତୋ ଜ୍ଞାନକା ଜ୍ଞାନତ୍ଵ କ୍ଯା ?
୩.ଜ୍ଞେଯକା ଜ୍ଞାନ ଆଲମ୍ବନ ଅର୍ଥାତ୍ ନିମିତ୍ତ ହୈ . ଯଦି ଜ୍ଞେଯ ଜ୍ଞାନମେଂ ଜ୍ଞାତ ନ ହୋ ତୋ ଜ୍ଞେଯକା ଜ୍ଞେଯତ୍ଵ କ୍ଯା ?