कहानजैनशास्त्रमाळा ]

‘अणुव्रतं’ विकलव्रतं । किं तत् ? ‘व्युपरमणं’ व्यावर्तनं यत् । केभ्यः इत्याह- ‘प्राणेत्यादि’, प्राणानामिन्द्रियादीनामतिपातश्चातिपतनं वियोगकरणं विनाशनं । ‘वितथव्याहारश्च’ वितथोऽसत्यः स चासौ व्याहारश्च शब्दः । ‘स्तेयं’ च चौर्यं । ‘कामश्च’ मैथुनं । ‘मूर्च्छा’ च परिग्रहः मूर्च्छा च मूर्च्छ्यते लोभावेशात् परिगृह्यते इति मूर्च्छा इति व्युत्पत्तेः । तेभ्यः । कथंभूतेभ्यः ? ‘स्थूलेभ्यः’ । अणुव्रतधारिणो हि सर्वसावद्यविरतेरसंभवात् स्थूलेभ्य एव हिंसादिभ्यो व्युपरमणं भवति । स हि त्रसप्राणातिपातान्निवृत्तो न स्थावरप्राणातिपातात् । तथा पापादिभयात् परपीडादिकारणमिति मत्वा स्थूलादसत्यवचन्निवृत्तो न तद्विपरीतात् । तथान्यपीडाकरात् राजादिभयादिना परेण परित्यक्तादप्यदत्तार्थात् स्थूलान्निवृत्तो न तद्विपरीतात् । तथा उपात्ताया अनुपात्ताश्च पराङ्गनायाः पापभयादिना निवृत्तो नान्यथा इति स्थूलरूपाऽब्रह्मनिवृत्तिः । तथा धनधान्यक्षेत्रादेरिच्छावशात् कृतपरिच्छेदा इति (जूठ), स्तेय (चोरी), काम (कुशील) अने मूर्च्छा (परिग्रह) — एमनाथी [व्युपरमणम् ] जे विरमवुं (विरक्त थवुं) ते [अणुव्रतं ] अणुव्रत [भवति ] छे.

टीका : — ‘अणुव्रतं’ एटले विकल व्रत. ते शुं छे? ‘व्युपरमणं’ जे विराम पामवुं, व्यावृत्त थवुं (पाछा हठवुं) ते. कोनाथी (विरमवुं)? ते कहे छे — ‘प्राणेत्यादि’ प्राणोनो एटले इन्द्रियो आदिनो वियोग करवो – विनाश करवो ते ‘प्राणातिपातः’ प्राणहिंसा, ‘वितथव्याहारश्च’ वितथ एटले असत्य (जूठो) अने व्याहार एटले शब्द – असत्य शब्दव्यवहार – असत्य वचन बोलवुं अर्थात् जूठ, ‘स्तेयं’ एटले चोरी, ‘कामः’ एटले मैथुन अने ‘मूर्च्छा’ एटले परिग्रह – व्युत्पत्ति प्रमाणे लोभना आवेशमां जेनाथी मूर्च्छित थई जाय – परिग्रहाय ते मूर्च्छा. (हिंसा, जूठ, चोरी, कुशील अने परिग्रह – ए पांच पापोथी (विरमवुं). ते केवा छे? ‘स्थूलेभ्यः’ स्थूळ छे, कारण के अणुव्रतधारीने सर्व पापोथी विरति होती नथी; तेथी तेने स्थूळ हिंसादिथी ज विरति होय छे. ते त्रसप्राणना घातथी (हिंसाथी निवृत्त होय छे, परंतु नहि के स्थावरप्राणना घातथी; तथा पापादिना भयथी बीजाने पीडानुं कारण मानी, ते स्थूळ असत्य वचनथी निवृत्त होय छे, परंतु तेनाथी विपरीत वचनथी (सूक्ष्म असत्य वचनथी) नहि. तथा अन्यने पीडाकारक अने राजादिना भयादिथी अन्ये त्यजी दीधेल होवा छतां पण नहि दीधेला स्थूळ अर्थथी (धनादिथी) ते निवृत्त होय छे, परंतु तेनाथी विपरीत अर्थथी (अर्थात् सार्वजनिक माटी, पाणी वगेरे पदार्थोथी) नहि. तथा पापना भयादिथी गृहित या अगृहित परस्त्रीथी ते निवृत्त होय छे, परंतु अन्यथा नहि (पोतानी स्त्रीथी नहि). एम तेने स्थूळरूप अब्रह्मथी