kahAnajainashAstramALA ]
ननु कथं चेतना दर्शनज्ञानविकल्पौ नातिक्रामति येन चेतयिता द्रष्टा ज्ञाता च स्यात् ? उच्यते — चेतना तावत्प्रतिभासरूपा; सा तु, सर्वेषामेव वस्तूनां सामान्यविशेषात्मकत्वात्, द्वैरूप्यं नातिक्रामति । ये तु तस्या द्वे रूपे ते दर्शनज्ञाने । ततः सा ते नातिक्रामति । यद्यतिक्रामति, सामान्यविशेषातिक्रान्तत्वाच्चेतनैव न भवति । तदभावे द्वौ दोषौ — स्वगुणोच्छेदाच्चेतनस्या- चेतनतापत्तिः, व्यापकाभावे व्याप्यस्य चेतनस्याभावो वा । ततस्तद्दोषभयाद्दर्शनज्ञानात्मिकैव चेतनाभ्युपगन्तव्या ।
दात्मा चान्तमुपैति तेन नियतं द्रग्ज्ञप्तिरूपाऽस्तु चित् ।।१८३।।
have A be gAthAomAn draShTA ane gnAtAno anubhav karAvyo chhe, kAraN ke chetanAsAmAnya darshanagnAnavisheShone ullanghatI nathI. ahIn paN, chha kArakarUp bhed-anubhavan karAvI, pachhI abhed- anubhavananI apekShAe kArakabhed dUr karAvI, draShTAgnAtAmAtrano anubhav karAvyo chhe.)
(TIkA — ) ahIn prashna thAy chhe ke — chetanA darshanagnAnabhedone kem ullanghatI nathI ke jethI chetanAro draShTA tathA gnAtA hoy chhe? teno uttar kahevAmAn Ave chhe — pratham to chetanA pratibhAsarUp chhe. te chetanA dvirUpatAne arthAt be-rUpapaNAne ullanghatI nathI, kAraN ke samasta vastuo sAmAnyavisheShAtmak chhe. (badhIye vastuo sAmAnyavisheShasvarUp chhe, tethI temane pratibhAsanArI chetanA paN be-rUpapaNAne ullanghatI nathI.) tenAn je be rUpo chhe te darshan ane gnAn chhe. mATe te temane ( – darshanagnAnane) ullanghatI nathI. jo chetanA darshan gnAnane ullanghe to sAmAnyavisheShane ullanghavAthI chetanA ja na hoy (arthAt chetanAno abhAv thAy). tenA abhAvamAn be doSh Ave — (1) potAnA guNano nAsh thavAthI chetanane achetanapaNun AvI paDe, athavA (2) vyApakanA ( – chetanAnA – ) abhAvamAn vyApya evA chetanano (AtmAno) abhAv thAy. mATe te doShonA bhayathI chetanAne darshanagnAnasvarUp ja angIkAr karavI.
have A arthanun kaLasharUp kAvya kahe chhe —
shlokArtha — [जगति हि चेतना अद्वैता] jagatamAn kharekhar chetanA advait chhe [अपि चेत् सा द्रग्ज्ञप्तिरूपं त्यजेत्] topaN jo te darshanagnAnarUpane chhoDe [तत्सामान्यविशेषरूपविरहात्] to