जीवो हि तावत्क्रमनियमितात्मपरिणामैरुत्पद्यमानो जीव एव, नाजीवः, एवमजीवोऽपि क्रमनियमितात्मपरिणामैरुत्पद्यमानोऽजीव एव, न जीवः, सर्वद्रव्याणां स्वपरिणामैः सह तादात्म्यात् कङ्कणादिपरिणामैः काञ्चनवत् । एवं हि जीवस्य स्वपरिणामैरुत्पद्यमानस्याप्यजीवेन सह कार्यकारणभावो न सिध्यति, सर्वद्रव्याणां द्रव्यान्तरेण सहोत्पाद्योत्पादकभावाभावात्; तदसिद्धौ चाजीवस्य जीवकर्मत्वं न सिध्यति; तदसिद्धौ च कर्तृकर्मणोरनन्यापेक्षसिद्धत्वात् जीवस्याजीवकर्तृत्वं न सिध्यति । अतो जीवोऽकर्ता अवतिष्ठते ।
[नियमात्] niyamathI [कर्म प्रतीत्य] karmanA Ashraye ( – karmane avalambIne) [कर्ता] kartA hoy chhe; [तथा च] tem ja [कर्तारं प्रतीत्य] kartAnA Ashraye [कर्माणि उत्पद्यन्ते] karmo utpanna thAy chhe; [अन्या तु] bIjI koI rIte [सिद्धिः] kartAkarmanI siddhi [न द्रश्यते] jovAmAn AvatI nathI.
TIkA — pratham to jIv kramabaddha evA potAnA pariNAmothI Upajato thako jIv ja chhe, ajIv nathI; evI rIte ajIv paN kramabaddha potAnA pariNAmothI Upajatun thakun ajIv ja chhe, jIv nathI; kAraN ke jem (kankaN Adi pariNAmothI UpajatA evA) suvarNane kankaN Adi pariNAmo sAthe tAdAtmya chhe tem sarva dravyone potAnA pariNAmo sAthe tAdAtmya chhe. Am jIv potAnA pariNAmothI Upajato hovA chhatAn tene ajIvanI sAthe kAryakAraNabhAv siddha thato nathI, kAraN ke sarva dravyone anya dravya sAthe utpAdya-utpAdakabhAvano abhAv chhe; te (kAryakAraNabhAv) nahi siddha thatAn, ajIvane jIvanun karmapaNun siddha thatun nathI; ane te ( – ajIvane jIvanun karmapaNun) nahi siddha thatAn, kartA-karmanI anyanirapekShapaNe (
nirapekShapaNe, svadravyamAn ja) siddhi hovAthI, jIvane ajIvanun kartApaNun siddha thatun nathI. mATe jIv akartA Thare chhe.
bhAvArtha — sarva dravyonA pariNAm judA judA chhe. potapotAnA pariNAmonA, sau dravyo kartA chhe; teo te pariNAmonA kartA chhe, te pariNAmo temanAn karma chhe. nishchayathI koIno koInI sAthe kartAkarmasambandh nathI. mATe jIv potAnA pariNAmano ja kartA chhe, potAnA pariNAm karma chhe. evI ja rIte ajIv potAnA pariNAmanun ja kartA chhe, potAnA pariNAm karma chhe. A rIte jIv bIjAnA pariNAmono akartA chhe.
‘A rIte jIv akartA chhe topaN tene bandh thAy chhe e koI agnAnano mahimA chhe’ evA arthanun kaLasharUp kAvya have kahe chhe —
458