यतो यं प्राप्यं विकार्यं निर्वर्त्यं च व्याप्यलक्षणमात्मपरिणामं कर्म आत्मना स्वयमन्तर्व्यापकेन भूत्वादिमध्यान्तेषु व्याप्य तं गृह्णता तथा परिणमता तथोत्पद्यमानेन च क्रियमाणं जानन्नपि हि ज्ञानी स्वयमन्तर्व्यापको भूत्वा बहिःस्थस्य परद्रव्यस्य परिणामं मृत्तिकाकलशमिवादिमध्यान्तेषु व्याप्य न तं गृह्णाति न तथा परिणमति न तथोत्पद्यते च, ततः प्राप्यं विकार्यं निर्वर्त्यं च व्याप्यलक्षणं परद्रव्यपरिणामं कर्माकुर्वाणस्य स्वपरिणामं जानतोऽपि ज्ञानिनः पुद्गलेन सह न कर्तृकर्मभावः ।
पुद्गलकर्मफलं जानतो जीवस्य सह पुद्गलेन कर्तृकर्मभावः किं भवति किं न भवतीति चेत् —
gāthārthaḥ — [ ज्ञानी ] gnānī [ अनेकविधम् ] anek prakāranā [ स्वकपरिणामम् ] potānā pariṇāmane [ जानन् अपि ] jāṇato hovā chhatān [ खलु ] nishchayathī [ परद्रव्यपर्याये ] paradravyanā paryāyamān [ न अपि परिणमति ] pariṇamato nathī, [ न गृह्णाति ] tene grahaṇ karato nathī ane [ न उत्पद्यते ] te-rūpe ūpajato nathī.
ṭīkāḥ — prāpya, vikārya ane nirvartya evun, vyāpyalakṣhaṇavāḷun ātmānā pariṇāmasvarūp je karma (kartānun kārya), tenāmān ātmā pote antarvyāpak thaīne, ādi-madhya-antamān vyāpīne, tene grahato, te-rūpe pariṇamato ane te-rūpe ūpajato thako, te ātmapariṇāmane kare chhe; ām ātmā vaḍe karavāmān āvatun je ātmapariṇām tene gnānī jāṇato hovā chhatān, jem māṭī pote ghaḍāmān antarvyāpak thaīne, ādi-madhya-antamān vyāpīne, ghaḍāne grahe chhe, ghaḍārūpe pariṇame chhe ane ghaḍārūpe ūpaje chhe tem, gnānī pote bāhyasthit evā paradravyanā pariṇāmamān antarvyāpak thaīne, ādi-madhya-antamān vyāpīne, tene grahato nathī, te-rūpe pariṇamato nathī ane te-rūpe ūpajato nathī; māṭe, joke gnānī potānā pariṇāmane jāṇe chhe topaṇ, prāpya, vikārya ane nirvartya evun je vyāpyalakṣhaṇavāḷun paradravyapariṇāmasvarūp karma, tene nahi karatā evā te gnānīne pudgal sāthe kartākarmabhāv nathī.
bhāvārthaḥ — 76mī gāthāmān kahyun hatun te anusār ahīn paṇ jāṇavun. tyān ‘pudgalakarmane jāṇato gnānī’ em hatun tene badale ahīn ‘potānā pariṇāmane jāṇato gnānī’ em kahyun chhe — eṭalo pher chhe.
have pūchhe chhe ke pudgalakarmanā phaḷane jāṇatā evā jīvane pudgal sāthe kartākarmabhāv (kartākarmapaṇun) chhe ke nathī? teno uttar kahe chheḥ —
146