यदि पुद्गलद्रव्यं जीवे स्वयमबद्धं सत्कर्मभावेन स्वयमेव न परिणमेत, तदा तदपरिणाम्येव स्यात् । तथा सति संसाराभावः । अथ जीवः पुद्गलद्रव्यं कर्मभावेन परिणामयति ततो न संसाराभावः इति तर्कः । किं स्वयमपरिणममानं परिणममानं वा जीवः पुद्गलद्रव्यं कर्मभावेन परिणामयेत् ? न तावत्तत्स्वयमपरिणममानं परेण परिणमयितुं पार्येत; न हि स्वतोऽसती शक्तिः कर्तुमन्येन पार्यते । स्वयं परिणममानं तु न परं परिणमयितारमपेक्षेत; न हि वस्तुशक्तयः परमपेक्षन्ते । ततः पुद्गलद्रव्यं परिणामस्वभावं स्वयमेवास्तु । तथा सति कलशपरिणता मृत्तिका स्वयं कलश इव जडस्वभावज्ञानावरणादिकर्मपरिणतं तदेव स्वयं ज्ञानावरणादिकर्म स्यात् । इति सिद्धं पुद्गलद्रव्यस्य परिणामस्वभावत्वम् ।
स्वभावभूता परिणामशक्तिः ।
यमात्मनस्तस्य स एव कर्ता ।।६४।।
ṭīkāḥ — jo pudgaladravya jīvamān svayam nahi bandhāyun thakun karmabhāve svayamev na pariṇame, to te apariṇāmī ja ṭhare. em thatān, sansārano abhāv thāy. (kāraṇ ke pudgaladravya karmarūpe na pariṇame to jīv karmarahit ṭhare; to pachhī sansār kono?) ahīn jo em tarka karavāmān āve ke ‘‘jīv pudgaladravyane karmabhāve pariṇamāve chhe tethī sansārano abhāv thato nathī’’, to tenun nirākaraṇ be pakṣha laīne karavāmān āve chheḥ — shun jīv svayam apariṇamatā pudgaladravyane karmabhāve pariṇamāve ke svayam pariṇamatāne? pratham, svayam apariṇamatāne par vaḍe pariṇamāvī shakāy nahi; kāraṇ ke (vastumān) je shakti svataḥ (potāthī ja) na hoy tene anya koī karī shake nahi. (māṭe pratham pakṣha asatya chhe.) ane svayam pariṇamatāne to par (anya) pariṇamāvanāranī apekṣhā na hoy; kāraṇ ke vastunī shaktio paranī apekṣhā rākhatī nathī. (māṭe bījo pakṣha paṇ asatya chhe.) tethī pudgaladravya pariṇamanasvabhāvavāḷun svayamev ho. em hotān (hovāthī), jem ghaḍārūpe pariṇamelī māṭī ja pote ghaḍo chhe tem, jaḍ svabhāvavāḷā gnānāvaraṇādikarmarūpe pariṇamelun pudgaladravya ja pote gnānāvaraṇādikarma chhe. ā rīte pudgaladravyanun pariṇāmasvabhāvapaṇun siddha thayun.
have ā arthanun kaḷasharūp kāvya kahe chheḥ —
shlokārthaḥ — [इति] ā rīte [पुद्गलस्य] pudgaladravyanī [स्वभावभूता परिणामशक्तिः] svabhāvabhūt pariṇamanashakti [खलु अविघ्ना स्थिता] nirvighna siddha thaī. [तस्यां स्थितायां] e
198