जीवो हि तावत्क्रमनियमितात्मपरिणामैरुत्पद्यमानो जीव एव, नाजीवः, एवमजीवोऽपि क्रमनियमितात्मपरिणामैरुत्पद्यमानोऽजीव एव, न जीवः, सर्वद्रव्याणां स्वपरिणामैः सह तादात्म्यात् कङ्कणादिपरिणामैः काञ्चनवत् । एवं हि जीवस्य स्वपरिणामैरुत्पद्यमानस्याप्यजीवेन सह कार्यकारणभावो न सिध्यति, सर्वद्रव्याणां द्रव्यान्तरेण सहोत्पाद्योत्पादकभावाभावात्; तदसिद्धौ चाजीवस्य जीवकर्मत्वं न सिध्यति; तदसिद्धौ च कर्तृकर्मणोरनन्यापेक्षसिद्धत्वात् जीवस्याजीवकर्तृत्वं न सिध्यति । अतो जीवोऽकर्ता अवतिष्ठते ।
[नियमात्] niyamathī [कर्म प्रतीत्य] karmanā āshraye ( – karmane avalambīne) [कर्ता] kartā hoy chhe; [तथा च] tem ja [कर्तारं प्रतीत्य] kartānā āshraye [कर्माणि उत्पद्यन्ते] karmo utpanna thāy chhe; [अन्या तु] bījī koī rīte [सिद्धिः] kartākarmanī siddhi [न द्रश्यते] jovāmān āvatī nathī.
ṭīkāḥ — pratham to jīv kramabaddha evā potānā pariṇāmothī ūpajato thako jīv ja chhe, ajīv nathī; evī rīte ajīv paṇ kramabaddha potānā pariṇāmothī ūpajatun thakun ajīv ja chhe, jīv nathī; kāraṇ ke jem (kaṅkaṇ ādi pariṇāmothī ūpajatā evā) suvarṇane kaṅkaṇ ādi pariṇāmo sāthe tādātmya chhe tem sarva dravyone potānā pariṇāmo sāthe tādātmya chhe. ām jīv potānā pariṇāmothī ūpajato hovā chhatān tene ajīvanī sāthe kāryakāraṇabhāv siddha thato nathī, kāraṇ ke sarva dravyone anya dravya sāthe utpādya-utpādakabhāvano abhāv chhe; te (kāryakāraṇabhāv) nahi siddha thatān, ajīvane jīvanun karmapaṇun siddha thatun nathī; ane te ( – ajīvane jīvanun karmapaṇun) nahi siddha thatān, kartā-karmanī anyanirapekṣhapaṇe (
nirapekṣhapaṇe, svadravyamān ja) siddhi hovāthī, jīvane ajīvanun kartāpaṇun siddha thatun nathī. māṭe jīv akartā ṭhare chhe.
bhāvārthaḥ — sarva dravyonā pariṇām judā judā chhe. potapotānā pariṇāmonā, sau dravyo kartā chhe; teo te pariṇāmonā kartā chhe, te pariṇāmo temanān karma chhe. nishchayathī koīno koīnī sāthe kartākarmasambandh nathī. māṭe jīv potānā pariṇāmano ja kartā chhe, potānā pariṇām karma chhe. evī ja rīte ajīv potānā pariṇāmanun ja kartā chhe, potānā pariṇām karma chhe. ā rīte jīv bījānā pariṇāmono akartā chhe.
‘ā rīte jīv akartā chhe topaṇ tene bandh thāy chhe e koī agnānano mahimā chhe’ evā arthanun kaḷasharūp kāvya have kahe chheḥ —
458