કાલાયસવલયાદય એવ ભવેયુઃ, ન પુનર્જામ્બૂનદકુણ્ડલાદયઃ; તથા જીવસ્ય સ્વયં પરિણામ-
સ્વભાવત્વે સત્યપિ, કારણાનુવિધાયિત્વાદેવ કાર્યાણાં, અજ્ઞાનિનઃ સ્વયમજ્ઞાનમયાદ્ભાવાદજ્ઞાન-
જાતિમનતિવર્તમાના વિવિધા અપ્યજ્ઞાનમયા એવ ભાવા ભવેયુઃ, ન પુનર્જ્ઞાનમયાઃ, જ્ઞાનિનશ્ચ
સ્વયં જ્ઞાનમયાદ્ભાવાજ્જ્ઞાનજાતિમનતિવર્તમાનાઃ સર્વે જ્ઞાનમયા એવ ભાવા ભવેયુઃ, ન
પુનરજ્ઞાનમયાઃ .
કિ સ્વયં અજ્ઞાનમય ભાવ હૈ ઉસકે — અજ્ઞાનમય ભાવમેંસે, અજ્ઞાનજાતિકા ઉલ્લંઘન ન કરતે હુએ અનેક પ્રકારકે અજ્ઞાનમય ભાવ હી હોતે હૈં; કિન્તુ જ્ઞાનમય ભાવ નહીં હોતે, તથા જ્ઞાનીકે — જો કિ સ્વયં જ્ઞાનમય ભાવ હૈં ઉસકે — જ્ઞાનમય ભાવમેંસે, જ્ઞાનકી જાતિકા ઉલ્લંઘન ન કરતે હુએ સમસ્ત જ્ઞાનમય ભાવ હી હોતે હૈં; કિન્તુ અજ્ઞાનમય ભાવ નહીં હોતે .
ભાવાર્થ : — ‘જૈસા કારણ હોતા હૈ વૈસા હી કાર્ય હોતા હૈ’ ઇસ ન્યાયસે જૈસે લોહેમેંસે લૌહમય કડા ઇત્યાદિ વસ્તુએઁ હોતી હૈં ઔર સુવર્ણમેંસે સુવર્ણમય આભૂષણ હોતે હૈં, ઇસી પ્રકાર અજ્ઞાની સ્વયં અજ્ઞાનમય ભાવ હોનેસે ઉસકે (અજ્ઞાનમય ભાવમેંસે) અજ્ઞાનમય ભાવ હી હોતે હૈં ઔર જ્ઞાની સ્વયં જ્ઞાનમય ભાવ હોનેસે ઉસકે (જ્ઞાનમય ભાવમેંસે) જ્ઞાનમય ભાવ હી હોતે હૈં .
અજ્ઞાનીકે શુભાશુભ ભાવોંમેં આત્મબુદ્ધિ હોનેસે ઉસકે સમસ્ત ભાવ અજ્ઞાનમય હી હૈં .
અવિરત સમ્યગ્દૃષ્ટિ ( – જ્ઞાની)કે યદ્યપિ ચારિત્રમોહકે ઉદય હોને પર ક્રોધાદિક ભાવ પ્રવર્તતે હૈં તથાપિ ઉસકે ઉન ભાવોંમેં આત્મબુદ્ધિ નહીં હૈં, વહ ઉન્હેં પરકે નિમિત્તસે ઉત્પન્ન ઉપાધિ માનતા હૈ . ઉસકે ક્રોધાદિક કર્મ ઉદયમેં આકર ખિર જાતે હૈં — વહ ભવિષ્યકા ઐસા બન્ધ નહીં કરતા કિ જિસસે સંસારપરિભ્રમણ બઢે; ક્યોંકિ (જ્ઞાની) સ્વયં ઉદ્યમી હોકર ક્રોધાદિભાવરૂપ પરિણમતા નહીં હૈ, ઔર યદ્યપિ ઉદયકી ૧બલવત્તાસે પરિણમતા હૈ તથાપિ જ્ઞાતૃત્વકા ઉલ્લંઘન કરકે પરિણમતા નહીં હૈ; જ્ઞાનીકા સ્વામિત્વ નિરન્તર જ્ઞાનમેં હી વર્તતા હૈ, ઇસલિયે વહ ક્રોધાદિભાવોંકા અન્ય જ્ઞેયોંકી ભાઁતિ જ્ઞાતા હી હૈ, કર્તા નહીં . ઇસપ્રકાર જ્ઞાનીકે સમસ્ત ભાવ જ્ઞાનમય હી હૈં ..૧૩૦-૧૩૧..
હી હોતે હૈં, ફિ ર ભી વે રુચિપૂર્વક નહીં હોતે ઇસ કારણ ઉન ભાવોંકો ‘કર્મકી બલવત્તાસે હોનેવાલે ભાવ’
કહનેમેં આતે હૈં . ઇસસે ઐસા નહીં સમઝના કિ ‘જડ દ્રવ્યકર્મ આત્માકે ઊ પર લેશમાત્ર ભી જોર કર સકતા
ભી કમી નહીં હૈ, માત્ર ચારિત્રાદિ સમ્બન્ધી નિર્બલતા હૈ — ઐસા આશય બતલાનેકે લિયે ઐસા કહા હૈ .’ જહાઁ
૨૦૮
૧ સમ્યગ્દૃષ્ટિકી રુચિ સર્વદા શુદ્ધાત્મદ્રવ્યકે પ્રતિ હી હોતી હૈ; ઉનકી કભી રાગદ્વેષાદિ ભાવોંકી રુચિ નહીં હોતી .