સુખદુઃખે હિ તાવજ્જીવાનાં સ્વકર્મોદયેનૈવ, તદભાવે તયોર્ભવિતુમશક્યત્વાત્; સ્વકર્મ ચ નાન્યે- નાન્યસ્ય દાતું શક્યં, તસ્ય સ્વપરિણામેનૈવોપાર્જ્યમાણત્વાત્; તતો ન કથંચનાપિ અન્યોઽન્યસ્ય સુખ- દુઃખે કુર્યાત્ . અતઃ સુખિતદુઃખિતાન્ કરોમિ, સુખિતદુઃખિતઃ ક્રિયે ચેત્યધ્યવસાયો ધ્રુવમજ્ઞાનમ્ .
કર્મોદયાન્મરણજીવિતદુઃખસૌખ્યમ્ .
કુર્યાત્પુમાન્મરણજીવિતદુઃખસૌખ્યમ્ ..૧૬૮..
તો (હે ભાઈ !) [તૈઃ ] ઉન્હોંને [દુઃખિતઃ ] તુઝકો દુઃખી [કથં કૃતઃ અસિ ] કૈસે કિયા ?
[યદિ ] યદિ [સર્વે જીવાઃ ] સભી જીવ [કર્મોદયેન ] ક ર્મકે ઉદયસે [દુઃખિતસુખિતાઃ ] દુઃખી-સુખી [ભવન્તિ ] હોતે હૈં, [ચ ] ઔર વે [તવ ] તુઝે [કર્મ ] ક ર્મ તો [ન દદતિ ] નહીં દેતે, તો (હે ભાઈ !) [તૈઃ ] ઉન્હોંને [ત્વં ] તુઝકો [સુખિતઃ ] સુખી [કથં કૃતઃ ] કૈસે કિયા ?
ટીકા : — પ્રથમ તો, જીવોંકો સુખ-દુઃખ વાસ્તવમેં અપને કર્મોદયસે હી હોતા હૈ, ક્યોંકિ અપને કર્મોદયકે અભાવમેં સુખ-દુઃખ હોના અશક્ય હૈ; ઔર અપના કર્મ દૂસરે દ્વારા દૂસરેકો નહીં દિયા જા સકતા, ક્યોંકિ વહ (અપના કર્મ) અપને પરિણામસે હી ઉપાર્જિત હોતા હૈ; ઇસલિયે કિસી ભી પ્રકારસે દૂસરા દૂસરેકો સુખ-દુઃખ નહીં કર સકતા . ઇસલિયે યહ અધ્યવસાય ધ્રુવરૂપસે અજ્ઞાન હૈ કિ ‘મૈં પર જીવોંકો સુખી-દુઃખી કરતા હૂઁ ઔર પર જીવ મુઝે સુખી-દુઃખી કરતે હૈં’ .
ભાવાર્થ : — જીવકા જૈસા આશય હો તદનુસાર જગતમેં કાર્ય ન હોતે હોં તો વહ આશય અજ્ઞાન હૈ . ઇસલિયે, સભી જીવ અપને અપને કર્મોદયસે સુખી-દુઃખી હોતે હૈં, વહાઁ યહ માનના કિ ‘મૈં પરકો સુખી-દુઃખી કરતા હૂઁ ઔર પર મુઝે સુખી-દુઃખી કરતા હૈ’, સો અજ્ઞાન હૈ . નિમિત્ત -નૈમિત્તિકભાવકે આશ્રયસે (કિસીકો કિસીકે) સુખ-દુઃખકા કરનેવાલા કહના સો વ્યવહાર હૈ; જો કિ નિશ્ચયકી દૃષ્ટિમેં ગૌણ હૈ ..૨૫૪ સે ૨૫૬..
અબ ઇસ અર્થકા કલશરૂપ કાવ્ય કહતે હૈં : —
શ્લોકાર્થ : — [ઇહ ] ઇસ જગતમેં [મરણ-જીવિત-દુઃખ-સૌખ્યમ્ ] જીવોંકે મરણ, જીવિત, દુઃખ, સુખ — [સર્વં સદૈવ નિયતં સ્વકીય-કર્મોદયાત્ ભવતિ ] સબ સદૈવ નિયમસે ( – નિશ્ચિતરૂપસે) અપને ક ર્મોદયસે હોતા હૈ; [પરઃ પુમાન્ પરસ્ય મરણ-જીવિત-દુઃખ-સૌખ્યમ્ કુર્યાત્ ] ‘દૂસરા પુરુષ દૂસરેકે મરણ, જીવન, દુઃખ, સુખકો કરતા હૈ’ [યત્ તુ ] ઐસા જો માનના, [એતત્ અજ્ઞાનમ્ ] વહ તો અજ્ઞાન હૈ .૧૬૮.