કિંચનાપિ પરિણામિનઃ સ્વયમ્ .
શ્લોકાર્થ : — [વસ્તુ ] એક વસ્તુ [સ્વયમ્ પરિણામિનઃ અન્ય-વસ્તુનઃ ] સ્વયં પરિણમિત હોતી હુઈ અન્ય વસ્તુકા [કિંચન અપિ કુરુતે ] કુછ ભી ક ર સકતી હૈ — [યત્ તુ ] ઐસા જો માના જાતા હૈ, [તત્ વ્યાવહારિક-દૃશા એવ મતમ્ ] વહ વ્યવહારદૃષ્ટિસે હી માના જાતા હૈ . [નિશ્ચયાત્ ] નિશ્ચયસે [ઇહ અન્યત્ કિમ્ અપિ ન અસ્તિ ] ઇસ લોક મેં અન્ય વસ્તુકો અન્ય વસ્તુ કુછ ભી નહીં (અર્થાત્ એક વસ્તુકો અન્ય વસ્તુકે સાથ કુછ ભી સમ્બન્ધ નહીં) હૈ .
ભાવાર્થ : — એક દ્રવ્યકે પરિણમનમેં અન્ય દ્રવ્યકો નિમિત્ત દેખકર યહ કહના કિ ‘અન્ય દ્રવ્યને યહ કિયા’, વહ વ્યવહારનયકી દૃષ્ટિસે હી (ક હા જાતા) હૈ; નિશ્ચયસે તો ઉસ દ્રવ્યમેં અન્ય દ્રવ્યને કુછ ભી નહીં કિયા હૈ . વસ્તુકે પર્યાયસ્વભાવકે કારણ વસ્તુકા અપના હી એક અવસ્થાસે દૂસરી અવસ્થારૂપ પરિણમન હોતા હૈ; ઉસમેં અન્ય વસ્તુ અપના કુછ ભી નહીં મિલા સકતી .
ઇસસે યહ સમઝના ચાહિયે કિ — પરદ્રવ્યરૂપ જ્ઞેય પદાર્થ ઉનકે ભાવસે પરિણમિત હોતે હૈં ઔર જ્ઞાયક આત્મા અપને ભાવરૂપ પરિણમન કરતા હૈ; વે એક-દૂસરેકા પરસ્પર કુછ નહીં કર સકતે . ઇસલિયે યહ વ્યવહારસે હી માના જાતા હૈ કિ ‘જ્ઞાયક પરદ્રવ્યોંકો જાનતા હૈ’; નિશ્ચયસે જ્ઞાયક તો બસ જ્ઞાયક હી હૈ .૨૧૪.
(‘ખડિયા મિટ્ટી અર્થાત્ પોતનેકા ચૂના યા કલઈ તો ખડિયા મિટ્ટી હી હૈ’ — યહ નિશ્ચય હૈ; ‘ખડિયા-સ્વભાવરૂપસે પરિણમિત ખડિયા દીવાલ-સ્વભાવરૂપ પરિણમિત દીવાલકો સફે દ કરતી હૈ’ યહ કહના ભી વ્યવહારકથન હૈ . ઇસીપ્રકાર ‘જ્ઞાયક તો જ્ઞાયક હી હૈ’ — યહ નિશ્ચય હૈ; ‘જ્ઞાયકસ્વભાવરૂપ પરિણમિત જ્ઞાયક પરદ્રવ્યસ્વભાવરૂપ પરિણત પરદ્રવ્યોંકો જાનતા હૈ’ યહ કહના ભી વ્યવહારકથન હૈ .) ઐસે નિશ્ચય-વ્યવહાર કથનકો અબ ગાથાઓં દ્વારા દૃષ્ટાન્તપૂર્વક સ્પષ્ટ કહતે હૈં : —
૫૦૨