યેન તેન ખલુ વસ્તુ વસ્તુ તત્ .
કિં કરોતિ હિ બહિર્લુઠન્નપિ ..૨૧૩..
અપરવસ્તુનઃ અન્તરમ્ ન વિશતિ ] તથાપિ અન્ય વસ્તુ અન્ય વસ્તુકે ભીતર પ્રવેશ નહીં કરતી, [યતઃ સકલમ્ એવ વસ્તુ સ્વભાવ-નિયતમ્ ઇષ્યતે ] ક્યોંકિ સમસ્ત વસ્તુએઁ અપને અપને સ્વભાવમેં નિશ્ચિત હૈં, ઐસા માના જાતા હૈ . (આચાર્યદેવ ક હતે હૈં કિ – ) [ઇહ ] ઐસા હોને પર ભી, [મોહિતઃ ] મોહિત જીવ, [સ્વભાવ-ચલન-આકુલઃ ] અપને સ્વભાવસે ચલિત હોકર આકુલ હોતા હુઆ, [કિમ્ ક્લિશ્યતે ] ક્યોં ક્લેશ પાતા હૈ ?
ભાવાર્થ : — વસ્તુસ્વભાવ તો નિયમસે ઐસા હૈ કિ કિસી વસ્તુમેં કોઈ વસ્તુ નહીં મિલતી . ઐસા હોને પર ભી, યહ મોહી પ્રાણી, ‘પરજ્ઞેયોંકે સાથ અપનેકો પારમાર્થિક સમ્બન્ધ હૈ’ ઐસા માનકર, ક્લેશ પાતા હૈ, યહ મહા અજ્ઞાન હૈ .૨૧૨.
પુનઃ આગેકી ગાથાઓંકા સૂચક દૂસરા કાવ્ય કહતે હૈં : —
શ્લોકાર્થ : — [ઇહ ચ ] ઇસ લોક મેં [યેન એકમ્ વસ્તુ અન્યવસ્તુનઃ ન ] એક વસ્તુ અન્ય વસ્તુકી નહીં હૈ, [તેન ખલુ વસ્તુ તત્ વસ્તુ ] ઇસલિયે વાસ્તવમેં વસ્તુ વસ્તુ હી હૈ — [અયમ્ નિશ્ચયઃ ] યહ નિશ્ચય હૈ . [કઃ અપરઃ ] ઐસા હોનેસે કોઈ અન્ય વસ્તુ [અપરસ્ય બહિઃ લુઠન્ અપિ હિ ] અન્ય વસ્તુકે બાહર લોટતી હુઈ ભી [કિં કરોતિ ] ઉસકા ક્યા કર સકતી હૈ ?
ભાવાર્થ : — વસ્તુકા સ્વભાવ તો ઐસા હૈ કિ એક વસ્તુ અન્ય વસ્તુકો નહીં બદલા સકતી . યદિ ઐસા ન હો તો વસ્તુકા વસ્તુત્વ હી ન રહે . ઇસપ્રકાર જહાઁ એક વસ્તુ અન્યકો પરિણમિત નહીં કર સકતી, વહાઁ એક વસ્તુને અન્યકા ક્યા કિયા ? કુછ નહીં . ચેતન-વસ્તુકે સાથ પુદ્ગલ એકક્ષેત્રાવગાહરૂપસે રહ રહે હૈં તથાપિ વે ચેતનકો જડ બનાકર અપનેરૂપમેં પરિણમિત નહીં કર સકે; તબ ફિ ર પુદ્ગલને ચેતનકા ક્યા કિયા ? કુછ ભી નહીં .
ઇસસે યહ સમઝના ચાહિએ કિ — વ્યવહારસે પરદ્રવ્યોંકા ઔર આત્માકા જ્ઞેય-જ્ઞાયક સમ્બન્ધ હોને પર ભી પરદ્રવ્ય જ્ઞાયકકા કુછ ભી નહીં કર સકતે ઔર જ્ઞાયક પરદ્રવ્યકા કુછ ભી નહીં કર સકતા .૨૧૩.
અબ, ઇસી અર્થકો દૃઢ કરનેવાલા તીસરા કાવ્ય કહતે હૈં : —