જ્ઞાનં જ્ઞાનં ભવતિ ન પુનર્બોધ્યતાં યાતિ બોધ્યમ્ .
ભાવાભાવૌ ભવતિ તિરયન્ યેન પૂર્ણસ્વભાવઃ ..૨૧૭..
નિજરસરૂપ (-જ્ઞાનાદિ સ્વભાવરૂપ) પરિણમન હોતા હૈ ઇસલિયે, [શેષમ્ અન્યત્-દ્રવ્યં કિં સ્વભાવસ્ય ભવતિ ] ક્યા શેષ કોઈ અન્યદ્રવ્ય ઉસ ( – જ્ઞાનાદિ) સ્વભાવકા હો સકતા હૈ ? (નહીં .) [યદિ વા સ્વભાવઃ કિં તસ્ય સ્યાત્ ] અથવા ક્યા વહ (જ્ઞાનાદિ)સ્વભાવ કિસી અન્યદ્રવ્યકા હો સકતા હૈ ? (નહીં . પરમાર્થસે એક દ્રવ્યકા અન્ય દ્રવ્યકે સાથ સમ્બન્ધ નહીં હૈ .) [જ્યોત્સ્નારૂપં ભુવં સ્નપયતિ ] ચાઁંદનીકા રૂપ પૃથ્વીકો ઉજ્જ્વલ ક રતા હૈ [ભૂમિઃ તસ્ય ન એવ અસ્તિ ] તથાપિ પૃથ્વી ચાઁદનીકી કદાપિ નહીં હોતી; [જ્ઞાનં જ્ઞેયં સદા કલયતિ ] ઇસપ્રકાર જ્ઞાન જ્ઞેયકો સદા જાનતા હૈ [જ્ઞેયમ્ અસ્ય અસ્તિ ન એવ ] તથાપિ જ્ઞેય જ્ઞાનકા કદાપિ નહીં હોતા .
ભાવાર્થ : — શુદ્ધનયકી દૃષ્ટિસે દેખા જાયે તો કિસી દ્રવ્યકા સ્વભાવ કિસી અન્ય દ્રવ્યરૂપ નહીં હોતા . જૈસે ચાઁદની પૃથ્વીકો ઉજ્જ્વલ કરતી હૈ, કિન્તુ પૃથ્વી ચાઁદનીકી કિંચિત્માત્ર ભી નહીં હોતી, ઇસીપ્રકાર જ્ઞાન જ્ઞેયકો જાનતા હૈ, કિન્તુ જ્ઞેય જ્ઞાનકા કિંચિત્માત્ર ભી નહીં હોતા . આત્માકા જ્ઞાનસ્વભાવ હૈ, ઇસલિયે ઉસકી સ્વચ્છતામેં જ્ઞેય સ્વયમેવ ઝલકતા હૈ, કિન્તુ જ્ઞાનમેં ઉન જ્ઞેયોંકા પ્રવેશ નહીં હોતા .૨૧૬.
અબ, આગેકી ગાથાઓંકા સૂચક કાવ્ય કહતે હૈં : —
શ્લોકાર્થ : — [તાવત્ રાગ-દ્વેષ-દ્વયમ્ ઉદયતે ] રાગ-દ્વેષકા દ્વન્દ્વ તબ તક ઉદયકો પ્રાપ્ત હોતા હૈ [યાવદ્ એતત્ જ્ઞાનં જ્ઞાનં ન ભવતિ ] કિ જબ તક યહ જ્ઞાન જ્ઞાનરૂપ ન હો [પુનઃ બોધ્યમ્ બોધ્યતાં ન યાતિ ] ઔર જ્ઞેય જ્ઞેયત્વકો પ્રાપ્ત ન હો . [તત્ ઇદં જ્ઞાનં ન્યક્કૃત- અજ્ઞાનભાવં જ્ઞાનં ભવતુ ] ઇસલિયે યહ જ્ઞાન, અજ્ઞાન-ભાવકો દૂર ક રકે, જ્ઞાનરૂપ હો — [યેન ભાવ-અભાવૌ તિરયન્ પૂર્ણસ્વભાવઃ ભવતિ ] કિ જિસસે ભાવ-અભાવ(રાગ-દ્વેષ)કો રોકતા હુઆ પૂર્ણસ્વભાવ (પ્રગટ) હો જાયે .
ભાવાર્થ : — જબ તક જ્ઞાન જ્ઞાનરૂપ ન હો, જ્ઞેય જ્ઞેયરૂપ ન હો, તબ તક રાગ-દ્વેષ ઉત્પન્ન હોતા હૈ; ઇસલિયે યહ જ્ઞાન, અજ્ઞાનભાવકો દૂર કરકે, જ્ઞાનરૂપ હોઓ, કિ જિસસે જ્ઞાનમેં જો ભાવ ઔર અભાવરૂપ દો અવસ્થાઐં હોતી હૈં વે મિટ જાયેં ઔર જ્ઞાન પૂર્ણસ્વભાવકો પ્રાપ્ત હો જાયે . યહ પ્રાર્થના હૈ .૨૧૭.
૫૧૬