નૈકદ્રવ્યગતં ચકાસ્તિ કિમપિ દ્રવ્યાન્તરં જાતુચિત્ .
કિં દ્રવ્યાન્તરચુમ્બનાકુલધિયસ્તત્ત્વાચ્ચ્યવન્તે જનાઃ ..૨૧૫..
મન્યદ્દ્રવ્યં ભવતિ યદિ વા તસ્ય કિં સ્યાત્સ્વભાવઃ .
ર્જ્ઞાનં જ્ઞેયં કલયતિ સદા જ્ઞેયમસ્યાસ્તિ નૈવ ..૨૧૬..
અબ, ઇસ અર્થકા કલશરૂપ કાવ્ય કહતે હૈં : —
શ્લોકાર્થ : — [શુદ્ધ-દ્રવ્ય-નિરૂપણ-અર્પિત-મતેઃ તત્ત્વં સમુત્પશ્યતઃ ] જિસને શુદ્ધ દ્રવ્યકે નિરૂપણમેં બુદ્ધિકો લગાયા હૈ, ઔર જો તત્ત્વકા અનુભવ કરતા હૈ, ઉસ પુરુષકો [એક- દ્રવ્ય-ગતં કિમ્-અપિ દ્રવ્ય-અન્તરં જાતુચિત્ ન ચકાસ્તિ ] એક દ્રવ્યકે ભીતર કોઈ ભી અન્ય દ્રવ્ય રહતા હુઆ ક દાપિ ભાસિત નહીં હોતા . [યત્ તુ જ્ઞાનં જ્ઞેયમ્ અવૈતિ તત્ અયં શુદ્ધ-સ્વભાવ-ઉદયઃ ] જ્ઞાન જ્ઞેયકો જાનતા હૈ વહ તો યહ જ્ઞાનકે શુદ્ધ સ્વભાવકા ઉદય હૈ . [જનાઃ ] જબ કિ ઐસા હૈ તબ ફિ ર લોગ [દ્રવ્ય-અન્તર-ચુમ્બન-આકુલ-ધિયઃ ] જ્ઞાનકો અન્ય દ્રવ્યકે સાથ સ્પર્શ હોનેકી માન્યતાસે આકુલ બુદ્ધિવાલે હોતે હુએ [તત્ત્વાત્ ] તત્ત્વસે (શુદ્ધ સ્વરૂપસે) [કિં ચ્યવન્તે ] ક્યોં ચ્યુત હોતે હૈં ?
ભાવાર્થ : — શુદ્ધનયકી દૃષ્ટિસે તત્ત્વકા સ્વરૂપ વિચાર કરને પર અન્ય દ્રવ્યકા અન્ય દ્રવ્યમેં પ્રવેશ દિખાઈ નહીં દેતા . જ્ઞાનમેં અન્ય દ્રવ્ય પ્રતિભાસિત હોતે હૈં સો તો યહ જ્ઞાનકી સ્વચ્છતાકા સ્વભાવ હૈ; કહીં જ્ઞાન ઉન્હેં સ્પર્શ નહીં કરતા અથવા વે જ્ઞાનકો સ્પર્શ નહીં કરતે . ઐસા હોને પર ભી, જ્ઞાનમેં અન્ય દ્રવ્યોંકા પ્રતિભાસ દેખકર યહ લોગ ઐસા માનતે હુએ જ્ઞાનસ્વરૂપસે ચ્યુત હોતે હૈં કિ ‘જ્ઞાનકો પરજ્ઞેયોંકે સાથ પરમાર્થ સમ્બન્ધ હૈ’; યહ ઉનકા અજ્ઞાન હૈ . ઉન પર કરુણા કરકે આચાર્યદેવ કહતે હૈં કિ — યહ લોગ તત્ત્વસે ક્યોં ચ્યુત હો રહે હૈં ? .૨૧૫.
પુનઃ ઇસી અર્થકો દૃઢ કરતે હુએ કહતે હૈં : —
શ્લોકાર્થ : — [શુદ્ધ-દ્રવ્ય-સ્વરસ-ભવનાત્ ] શુદ્ધ દ્રવ્યકા (આત્મા આદિ દ્રવ્યકા)