(રથોદ્ધતા) રાગજન્મનિ નિમિત્તતાં પર- દ્રવ્યમેવ કલયન્તિ યે તુ તે . ઉત્તરન્તિ ન હિ મોહવાહિનીં શુદ્ધબોધવિધુરાન્ધબુદ્ધયઃ ..૨૨૧.. અબ, ઇસી અર્થકો દૃઢ કરનેકે લિયે ઔર આગામી કથનકા સૂચક કાવ્ય કહતે હૈંઃ —
શ્લોકાર્થ : — [યે તુ રાગ-જન્મનિ પરદ્રવ્યમ્ એવ નિમિત્તતાં કલયન્તિ ] જો રાગકી ઉત્પત્તિમેં પરદ્રવ્યકા હી નિમિત્તત્વ ( – કારણત્વ) માનતે હૈં, (અપના કુછ ભી કારણત્વ નહીં માનતે,) [તે શુદ્ધ-બોધ-વિધુર-અન્ધ-બુદ્ધયઃ ] વે — જિનકી બુદ્ધિ શુદ્ધજ્ઞાનસે રહિત અંધ હૈ ઐસે (અર્થાત્ જિનકી બુદ્ધિ શુદ્ધનયકે વિષયભૂત શુદ્ધ આત્મસ્વરૂપકે જ્ઞાનસે રહિત અંધ હૈ ઐસે) — [મોહ-વાહિનીં ન હિ ઉત્તરન્તિ ] — મોહનદીકો પાર નહીં કર સકતે.
ભાવાર્થ : — શુદ્ધનયકા વિષય આત્મા અનન્ત શક્તિવાન, ચૈતન્યચમત્કારમાત્ર, નિત્ય, અભેદ, એક હૈ. વહ અપને હી અપરાધસે રાગદ્વેષરૂપ પરિણમિત હોતા હૈ. ઐસા નહીં હૈ કિ જિસપ્રકાર નિમિત્તભૂત પરદ્રવ્ય પરિણમિત કરતા હૈ ઉસીપ્રકાર આત્મા પરિણમિત હોતા હૈ, ઔર ઉસમેં આત્માકા કોઈ પુરુષાર્થ હી નહીં હૈ. જિન્હેં આત્માકે ઐસે સ્વરૂપકા જ્ઞાન નહીં હૈ વે યહ માનતે હૈં કિ પરદ્રવ્ય આત્માકો જિસપ્રકાર પરિણમન કરાતા હૈ ઉસીપ્રકાર આત્મા પરિણમિત હોતા હૈ. ઐસા માનનેવાલે મોહરૂપી નદીકો પાર નહીં કર સકતે (અથવા મોહ- સૈન્યકો નહીં હરા સકતે), ઉનકે રાગ-દ્વેષ નહીં મિટતે; ક્યોંકિ રાગ-દ્વેષ કરનેમેં યદિ અપના પુરુષાર્થ હો તો વહ ઉનકે મિટાનેમેં ભી હો સકતા હૈ, કિન્તુ યદિ દૂસરેકે કરાયે હી રાગ- દ્વેષ હોતા હો તો પર તો રાગ-દ્વેષ કરાયા હી કરે, તબ આત્મા ઉન્હેં કહાઁસે મિટા સકેગા? ઇસલિયે રાગ-દ્વેષ અપને કિયે હોતે હૈં ઔર અપને મિટાયે મિટતે હૈં — ઇસપ્રકાર કથંચિત્ માનના સો સમ્યગ્જ્ઞાન હૈ..૨૨૧..
સ્પર્શ, રસ, ગંધ, વર્ણ ઔર શબ્દાદિરૂપ પરિણમતે પુદ્ગલ આત્માસે કહીં યહ નહીં કહતે હૈં કિ ‘તૂ હમેં જાન’, ઔર આત્મા ભી અપને સ્થાનસે છૂટકર ઉન્હેં જાનનેકો નહીં જાતા. દોનોં સર્વથા સ્વતંત્રતયા અપને અપને સ્વભાવસે હી પરિણમિત હોતે હૈં. ઇસપ્રકાર આત્મા પરકે પ્રતિ ઉદાસીન ( – સમ્બન્ધ રહિત, તટસ્થ) હૈ, તથાપિ અજ્ઞાની જીવ સ્પર્શાદિકો અચ્છે- બુરે માનકર રાગી-દ્વેષી હોતા હૈ, યહ ઉસકા અજ્ઞાન હૈ.
ઇસ અર્થકી ગાથા કહતે હૈં : —