કતરદપિ પરેષાં દૂષણં નાસ્તિ તત્ર .
ભવતુ વિદિતમસ્તં યાત્વબોધોઽસ્મિ બોધઃ ..૨૨૦..
ઇસલિયે (આચાર્યદેવ કહતે હૈં કિ) હમ જીવકે રાગાદિકા ઉત્પાદક પરદ્રવ્યકો નહીં દેખતે ( – માનતે) કિ જિસ પર કોપ કરેં.
ભાવાર્થ : — આત્માકો રાગાદિ ઉત્પન્ન હોતે હૈં સો વે અપને હી અશુદ્ધ પરિણામ હૈં. યદિ નિશ્ચયનયસે વિચાર કિયા જાયે તો અન્યદ્રવ્ય રાગાદિકા ઉત્પન્ન કરનેવાલા નહીં હૈ, અન્યદ્રવ્ય ઉનકા નિમિત્તમાત્ર હૈ; ક્યોંકિ અન્ય દ્રવ્યકે અન્ય દ્રવ્ય ગુણપર્યાય ઉત્પન્ન નહીં કરતા, યહ નિયમ હૈ. જો યહ માનતે હૈં – ઐસા એકાન્ત ગ્રહણ કરતે હૈં કિ – ‘પરદ્રવ્ય હી મુઝમેં રાગાદિક ઉત્પન્ન કરતે હૈં’, વે નયવિભાગકો નહીં સમઝતે, વે મિથ્યાદૃષ્ટિ હૈં. યહ રાગાદિક જીવકે સત્ત્વમેં ઉત્પન્ન હોતે હૈં, પરદ્રવ્ય તો નિમિત્તમાત્ર હૈ – ઐસા માનના સમ્યગ્જ્ઞાન હૈ. ઇસલિયે આચાર્યદેવ કહતે હૈં કિ — હમ રાગ-દ્વેષકી ઉત્પત્તિમેં અન્ય દ્રવ્ય પર ક્યોં કોપ કરેં ? રાગ- દ્વેષકા ઉત્પન્ન હોના તો અપના હી અપરાધ હૈ..૩૭૨..
અબ, ઇસ અર્થકા કલશરૂપ કાવ્ય કહતે હૈં : —
શ્લોકાર્થ : — [ઇહ ] ઇસ આત્મામેં [યત્ રાગ-દ્વેષ-દોષ-પ્રસૂતિઃ ભવતિ ] જો રાગદ્વેષરૂપ દોષોંકી ઉત્પત્તિ હોતી હૈ [તત્ર પરેષાં કતરત્ અપિ દૂષણં નાસ્તિ ] ઉસમેં પરદ્રવ્યકા કોઈ ભી દોષ નહીં હૈ, [તત્ર સ્વયમ્ અપરાધી અયમ્ અબોધઃ સર્પતિ ] વહાઁ તો સ્વયં અપરાધી યહ અજ્ઞાન હી ફૈ લતા હૈ; — [વિદિતમ્ ભવતુ ] ઇસપ્રકાર વિદિત હો ઔર [અબોધઃ અસ્તં યાતુ ] અજ્ઞાન અસ્ત હો જાયે; [બોધઃ અસ્મિ ] મૈં તો જ્ઞાન હૂઁ.
ભાવાર્થ : — અજ્ઞાની જીવ પરદ્રવ્યસે રાગદ્વેષકી ઉત્પત્તિ હોતી હુઈ માનકર પરદ્રવ્ય પર ક્રોધ કરતા હૈ કિ – ‘યહ પરદ્રવ્ય મુઝે રાગ-દ્વેષ ઉત્પન્ન કરાતા હૈ, ઉસે દૂર કરૂઁ’. ઐસે અજ્ઞાની જીવકો સમઝાનેકે લિયે આચાર્યદેવ ઉપદેશ દેતે હૈં કિ — રાગ-દ્વેષકી ઉત્પત્તિ અજ્ઞાનસે આત્મામેં હી હોતી હૈ ઔર વે આત્માકે હી અશુદ્ધ પરિણામ હૈં. ઇસલિયે ઇસ અજ્ઞાનકો નાશ કરો, સમ્યગ્જ્ઞાન પ્રગટ કરો, આત્મા જ્ઞાનસ્વરૂપ હૈ ઐસા અનુભવ કરો; પરદ્રવ્યકો રાગ-દ્વેષકા ઉત્પન્ન કરનેવાલા માનકર ઉસ પર કોપ ન કરો..૨૨૦..
૫૨૪