દ્રવ્યાન્તરસ્વભાવેન દ્રવ્યપરિણામોત્પાદસ્યાદર્શનાત્ . યદ્યેવં તર્હિ મૃત્તિકા કુમ્ભકારસ્વભાવેન નોત્પદ્યતે, કિન્તુ મૃત્તિકાસ્વભાવેનૈવ, સ્વસ્વભાવેન દ્રવ્યપરિણામોત્પાદસ્ય દર્શનાત્ . એવં ચ સતિ મૃત્તિકાયાઃ સ્વસ્વભાવાનતિક્રમાન્ન કુમ્ભકારઃ કુમ્ભસ્યોત્પાદક એવ; મૃત્તિકૈવ કુમ્ભકારસ્વભાવમસ્પૃશન્તી સ્વસ્વભાવેન કુમ્ભભાવેનોત્પદ્યતે . એવં સર્વાણ્યપિ દ્રવ્યાણિ સ્વપરિણામપર્યાયેણોત્પદ્યમાનાનિ કિં નિમિત્તભૂતદ્રવ્યાન્તરસ્વભાવેનોત્પદ્યન્તે, કિં સ્વસ્વભાવેન ? યદિ નિમિત્તભૂતદ્રવ્યાન્તરસ્વભાવેનોત્પદ્યન્તે તદા નિમિત્તભૂતપરદ્રવ્યાકારસ્તત્પરિણામઃ સ્યાત્ . ન ચ તથાસ્તિ, દ્રવ્યાન્તરસ્વભાવેન દ્રવ્યપરિણમોત્પાદસ્યાદર્શનાત્ . યદ્યેવં તર્હિ ન સર્વદ્રવ્યાણિ નિમિત્તભૂતપરદ્રવ્યસ્વભાવેનોત્પદ્યન્તે, કિન્તુ સ્વસ્વભાવેનૈવ, સ્વસ્વભાવેન દ્રવ્યપરિણામોત્પાદસ્ય દર્શનાત્ . એવં ચ સતિ સર્વદ્રવ્યાણાં સ્વસ્વભાવાનતિક્રમાન્ન નિમિત્તભૂતદ્રવ્યાન્તરાણિ સ્વપરિણામસ્યોત્પાદકાન્યેવ; સર્વદ્રવ્યાણ્યેવ નિમિત્તભૂતદ્રવ્યાન્તરસ્વભાવમસ્પૃશન્તિ સ્વસ્વભાવેન સ્વપરિણામભાવેનોત્પદ્યન્તે . અતો ન પરદ્રવ્યં જીવસ્ય રાગાદીનામુત્પાદકમુત્પશ્યામો યસ્મૈ કુપ્યામઃ . સ્વભાવસે ઉત્પન્ન નહીં હોતી; પરન્તુ મિટ્ટીકે સ્વભાવસે હી ઉત્પન્ન હોતી હૈ, ક્યોંકિ (દ્રવ્યકે) અપને સ્વભાવરૂપસે દ્રવ્યકે પરિણામકા ઉત્પાદ દેખા જાતા હૈ. ઐસા હોનેસે, મિટ્ટી અપને સ્વભાવકો ઉલ્લંઘન નહીં કરતી ઇસલિયે, કુમ્હાર ઘડેકા ઉત્પાદક હૈ હી નહીં; મિટ્ટી હી, કુમ્હારકે સ્વભાવકો સ્પર્શ ન કરતી હુઈ અપને સ્વભાવસે કુમ્ભભાવરૂપસે ઉત્પન્ન હોતી હૈ.

ઇસીપ્રકાર — સભી દ્રવ્ય સ્વપરિણામપર્યાયસે (અર્થાત્ અપને પરિણામભાવરૂપસે) ઉત્પન્ન હોતે હુએ, નિમિત્તભૂત અન્યદ્રવ્યોંકે સ્વભાવસે ઉત્પન્ન હોતે હૈં કિ અપને સ્વભાવસે ? યદિ નિમિત્તભૂત અન્યદ્રવ્યોંકે સ્વભાવસે ઉત્પન્ન હોતે હોં તો ઉનકે પરિણામ નિમિત્તભૂત અન્યદ્રવ્યોંકે આકારકે હોને ચાહિએ. પરન્તુ ઐસા તો નહીં હોતા, ક્યોંકિ અન્યદ્રવ્યકે સ્વભાવરૂપસે કિસી દ્રવ્યકે પરિણામકા ઉત્પાદ દિખાઈ નહીં દેતા. જબ કિ ઐસા હૈ તો સર્વ દ્રવ્ય નિમિત્તભૂત અન્યદ્રવ્યોંકે સ્વભાવસે ઉત્પન્ન નહીં હોતે, પરન્તુ અપને સ્વભાવસે હી ઉત્પન્ન હોતે હૈં, ક્યોંકિ (દ્રવ્યકે) અપને સ્વભાવરૂપસે દ્રવ્યકે પરિણામકા ઉત્પાદ દેખનેમેં આતા હૈ. ઐસા હોનેસે, સર્વ દ્રવ્ય અપને સ્વભાવકો ઉલ્લંઘન ન કરતે હોનેસે, નિમિત્તભૂત અન્ય દ્રવ્ય અપને (અર્થાત્ સર્વ દ્રવ્યોંકે) પરિણામોંકે ઉત્પાદક હૈં હી નહીં; સર્વ દ્રવ્ય હી, નિમિત્તભૂત અન્યદ્રવ્યકે સ્વભાવકો સ્પર્શ ન કરતે હુએ, અપને સ્વભાવસે અપને પરિણામભાવરૂપસે ઉત્પન્ન હોતે હૈં.