yasya tu saṁsārāvasthāyāṁ jīvasya varṇāditādātmyamastītyabhiniveśastasya tadānīṁ sa jīvo rūpitvamavaśyamavāpnoti . rūpitvaṁ ca śeṣadravyāsādhāraṇaṁ kasyacid dravyasya lakṣaṇamasti . tato rūpitven lakṣyamāṇaṁ yatkiñcidbhavati sa jīvo bhavati . rūpitven lakṣyamāṇaṁ pudgaladravyamev bhavati . evaṁ pudgaladravyamev svayaṁ jīvo bhavati, na punaritaraḥ kataro‘pi . tathā ca sati, mokṣāvasthāyāmapi nityasvalakṣaṇalakṣitasya dravyasya sarvāsvapyavasthāsvanapāyitvādanādinidhanatven pudgaladravyamev svayaṁ jīvo bhavati, na punaritaraḥ kataro‘pi . tathā ca sati, tasyāpi pudgalebhyo bhinnasya
gāthārtha : — [ath ] athavā yadi [tav ] tumhārā mat yah ho ki — [saṁsārasthānāṁ jīvānāṁ ] saṁsārameṁ sthit jīvoṁke hī [varṇādayaḥ ] varṇādik (tādātmyasvarūpase) [bhavanti ] haiṁ, [tasmāt ] to is kāraṇase [saṁsārasthāḥ jīvāḥ ] saṁsārameṁ sthit jīv [rūpitvam āpannāḥ ] rūpitvako prāpta huye; [evaṁ ] aisā hone par, [tathālakṣaṇen ] vaisā lakṣaṇ (arthāt rūpitvalakṣaṇ) to pudgaladravyakā honese, [mūḍhamate ] he mūḍhabuddhi ! [pudgaladravyaṁ ] pudgaladravya hī [jīvaḥ ] jīv kahalāyā [ca ] aur (mātra saṁsār-avasthāmeṁ hī nahīṁ kintu) [nirvāṇam upagataḥ api ] nirvāṇ prāpta hone par bhī [pudgalaḥ ] pudgal hī [jīvatvaṁ ] jīvatvako [prāptaḥ ] prāpta huā !
ṭīkā : — phi ra jisakā yah abhiprāy hai ki — saṁsār-avasthāmeṁ jīvakā varṇādibhāvoṁke sāth tādātmyasambandha hai, usake matameṁ saṁsār-avasthāke samay vah jīv avaśya rūpitvako prāpta hotā hai; aur rūpitva to kisī dravyakā, śeṣ dravyoṁse asādhāraṇ aisā lakṣaṇ hai . isaliye rūpitva(lakṣaṇ)se lakṣit (lakṣyarūp honevālā) jo kuch ho vahī jīv hai . rūpitvase lakṣit to pudgaladravya hī hai . isaprakār pudgaladravya hī svayaṁ jīv hai, kintu usake atirikta dūsarā koī jīv nahīṁ hai . aisā hone par, mokṣa-avasthāmeṁ bhī pudgaladravya hī svayaṁ jīv (siddha hotā) hai, kintu usake atirikta anya koī jīv (siddha hotā) nahīṁ; kyoṁki sadā apane svalakṣaṇase lakṣit aisā dravya sabhī avasthāoṁmeṁ hāni athavā hrāsako na prāpta honese anādi-ananta hotā hai . aisā honese, usake matameṁ bhī (saṁsār-avasthāmeṁ hī jīvakā varṇādike sāth tādātya mānanevāleke matameṁ bhī), pudgaloṁse bhinna aisā koī jīvadravya na rahanese, jīvakā avaśya abhāv hotā hai .
bhāvārtha : — yadi aisā mānā jāy ki saṁsār-avasthāmeṁ jīvakā varṇādike sāth
118