jīvājīvau sphu ṭavighaṭanaṁ naiv yāvatprayātaḥ .
jñātr̥dravyaṁ svayamatirasāttāvaduccaiścakāśe ..45..
hai, [na anyaḥ ] anya koī nahīṁ; (abhed jñānameṁ pudgal hī anek prakārakā dikhāī detā hai, jīv
to anek prakārakā nahīṁ hai;) [ca ] aur [ayaṁ jīvaḥ ] yah jīv to [rāgādi-pudgal-vikār-
viruddha-śuddha-caitanyadhātumay-mūrtiḥ ] rāgādik pudgal-vikāroṁse vilakṣaṇ, śuddha caitanyadhātumay
mūrti hai .
bhāvārtha : — rāgādik cidvikāroṁko (-caitanyavikāroṁko) dekhakar aisā bhram nahīṁ karanā ki ye bhī caitanya hī haiṁ, kyoṁki caitanyakī sarvaavasthāoṁmeṁ vyāpta hoṁ to caitanyake kahalāyeṁ . rāgādi vikār sarva avasthāoṁmeṁ vyāpta nahīṁ hote — mokṣaavasthāmeṁ unakā abhāv hai . aur unakā anubhav bhī ākulatāmay duḥkharūp hai . isaliye ve cetan nahīṁ, jaṛ haiṁ . caitanyakā anubhav nirākul hai, vahī jīvakā svabhāv hai aisā jānanā .44.
ab, bhedajñānakī pravr̥ttike dvārā yah jñātādravya svayaṁ pragaṭ hotā hai isaprakār kalaśameṁ mahimā pragaṭ karake adhikār pūrṇa karate haiṁ : —
ślokārtha : — [itthaṁ ] isaprakār [jñān-krakac-kalanā-pāṭanaṁ ] jñānarūpī karavatakā jo bārambār abhyās hai use [nāṭayitvā ] nacākar [yāvat ] jahān̐ [jīvājīvau ] jīv aur ajīv donāeṁ [sphu ṭa-vighaṭanaṁ na ev prayātaḥ ] pragaṭarūpase alag nahīṁ hue, [tāvat ] vahān̐ to [jñātr̥dravya ] jñātādravya, [prasabh-vikasat-vyakta -cinmātraśaktyā ] atyanta vikāsarūp hotī huī apanī pragaṭ cinmātraśaktise [viśvaṁ vyāpya ] viśvako vyāpta karake, [svayam ] apane āp hī [atirasāt ] ati vegase [uccaiḥ ] ugratayā arthāt ātyantikarūpase [cakāśe ] prakāśit ho uṭhā .
bhāvārtha : — is kalaśakā āśay do prakārase hai : —
uparokta jñānakā abhyās karate karate jahān̐ jīv aur ajīv donoṁ spaṣṭa bhinna samajhameṁ āye ki tatkāl hī ātmākā nirvikalpa anubhav huā — samyagdarśan huā . (samyagdr̥ṣṭi ātmā śrutajñānase viśvake samasta bhāvoṁko saṁkṣepase athavā vistārase jānatā hai aur niścayase viśvako pratyakṣa jānanekā usakā svabhāv hai; isaliye yah kahā ki vah viśvako jānatā hai .) ek āśay to isaprakār hai .