jñānī jano‘nubhavati svayamullasantam .
mohastu tatkathamaho bat nānaṭīti ..43..
varṇādimānnaṭati pudgal ev nānyaḥ .
caitanyadhātumayamūrtiray ca jīvaḥ ..44..
adharma, ākāś aur kāl — ye cār dravya amūrta honese, amūrtatva jīvameṁ vyāpatā hai vaise hī cār ajīv dravyoṁmeṁ bhī vyāpatā hai; isaprakār ativyāpti doṣ ātā hai . isaliye amūrtatvakā āśray lenese bhī jīvake yathārtha svarūpakā grahaṇ nahīṁ hotā .
caitanyalakṣaṇ sarva jīvoṁmeṁ vyāpatā honese avyāptidoṣase rahit hai, aur jīvake atirikta kisī anya dravyameṁ vyāpatā na honese ativyāptidoṣase rahit hai; aur vah pragaṭ hai; isaliye usīkā āśray grahaṇ karanese jīvake yathārtha svarūpakā grahaṇ ho sakatā hai .42.
ab, ‘jab ki aise lakṣaṇase jīv pragaṭ hai tab bhī ajñānī janoṁko usakā ajñān kyoṁ rahatā hai ? — isaprakār ācāryadev āścarya tathā khed pragaṭ karate haiṁ : —
ślokārtha : — [iti lakṣaṇataḥ ] yoṁ pūrvokta bhinna lakṣaṇake kāraṇ [jīvāt ajīvam vibhinnaṁ ] jīvase ajīv bhinna hai [svayam ullasantam ] use (ajīvako) apane āp hī (-svatantrapane, jīvase bhinnapane) vilasit huā — pariṇamit hotā huā [jñānī janaḥ ] jñānījan [anubhavati ] anubhav karate haiṁ, [tat ] tathāpi [ajñāninaḥ ] ajñānīko [niravadhi-pravijr̥mbhitaḥ ayaṁ mohaḥ tu ] amaryādarūpase phai lā huā yah moh (arthāt sva-parake ekatvakī bhrānti) [katham nānaṭīti ] kyoṁ nācatā hai — [aho bat ] yah hameṁ mahā āścarya aur khed hai ! 43.
ab punaḥ mohakā pratiṣedh karate hue kahate haiṁ ki ‘yadi moh nācatā hai to nāco ? tathāpi aisā hī hai’ : —
ślokārtha : — [asmin anādini mahati avivek-nāṭaye ] is anādikālīn mahā
126