nāmūrtatvamupāsya paśyati jagajjīvasya tattvaṁ tataḥ .
vyaktaṁ vyaṁjitajīvatattvamacalaṁ caitanyamālambyatām ..42..
acal1 hai, [svasaṁvedyam ] svasaṁvedya2 hai [tu ] aur [sphu ṭam ] pragaṭ3 hai — aisā jo [idaṁ caitanyam ] yah caitanya [uccaiḥ ] atyanta [cakacakāyate ] cakacakit – prakāśit ho rahā hai, [svayaṁ jīvaḥ ] vah svayaṁ hī jīv hai .
bhāvārtha : — varṇādik aur rāgādik bhāv jīv nahīṁ haiṁ, kintu jaisā ū par kahā vaisā caitanyabhāv hī jīv hai .41.
ab, kāvya dvārā yah samajhāte haiṁ ki cetanatva hī jīvakā yogya lakṣaṇ hai : —
ślokārtha : — [yataḥ ajīvaḥ asti dvedhā ] ajīv do prakārake haiṁ — [varṇādyaiḥ sahitaḥ ] varṇādisahit [tathā virahitaḥ ] aur varṇādirahit; [tataḥ ] isaliye [amūrtatvam upāsya ] amūrtatvakā āśray lekar bhī (arthāt amūrtatvako jīvakā lakṣaṇ mānakar bhī) [jīvasya tattvaṁ ] jīvake yathārtha svarūpako [jagat na paśyati ] jagat nahīṁ dekh sakatā; — [iti ālocya ] isaprakār parīkṣā karake [vivecakaiḥ ] bhedajñānī puruṣoṁne [na avyāpi ativyāpi vā ] avyāpti aur ativyāpti dūṣaṇoṁse rahit [caitanyam ] cetanatvako jīvakā lakṣaṇ kahā hai [samucitaṁ ] vah yogya hai . [vyaktaṁ ] vah caitanyalakṣaṇ pragaṭ hai, [vyaṁjit-jīv-tattvam ] usane jīvake yathārtha svarūpako pragaṭ kiyā hai aur [acalaṁ ] vah acal hai — calācalatā rahit, sadā vidyamān hai . [ālambyatām ] jagat usīkā avalamban karo ! (usase yathārtha jīvakā grahaṇ hotā hai .)
bhāvārtha : — niścayase varṇādibhāv — varṇādibhāvoṁmeṁ rāgādibhāv antarhit haiṁ — jīvameṁ kabhī vyāpti nahīṁ hote, isaliye ve niścayase jīvake lakṣaṇ haiṁ hī nahīṁ; unheṁ vyavahārase jīvakā lakṣaṇ mānane par bhī avyāpti nāmak doṣ ātā hai, kyoṁki siddha jīvoṁmeṁ ve bhāv vyavahārase bhī vyāpta nahīṁ hote . isaliye varṇādibhāvoṁkā āśray lenese jīvakā yathārthasvarūp jānā hī nahīṁ jātā .
yadyapi amūrtatva sarva jīvoṁmeṁ vyāpta hai tathāpi use jīvakā lakṣaṇ mānane par ativyāptināmak doṣ ātā hai,kāraṇ ki pān̐c ajīv dravyoṁmeṁse ek pudgaladravyake atirikta dharma,
1. arthāt jo kabhī caitanyapanese anyarūp – calācal nahīṁ hotā . 2. arthāt jo svayaṁ apane āpase hī jānā jātā hai . 3. arthāt chupā huā nahīṁ .