evaṁ rāgadveṣamohapratyayakarmanokarmavargavargaṇāspardhakādhyātmasthānānubhāgasthānayogasthānabaṁdh- sthānodayasthānamārgaṇāsthānasthitibaṁdhasthānasaṁkleśasthānaviśuddhisthānasaṁyamalabdhisthānānyapi pudgal- karmapūrvakatve sati, nityamacetanatvāt, pudgal ev, na tu jīv iti svayamāyātam . tato rāgādayo bhāvā na jīv iti siddham .
isīprakār rāg, dveṣ, moh, pratyay, karma, nokarma, varga, vargaṇā, spardhak, adhyātmasthān, anubhāgasthān, yogasthān, bandhasthān, udayasthān, mārgaṇāsthān, sthitibandhasthān, saṁkleśasthān, viśuddhisthān aur saṁyamalabdhisthān bhī pudgalakarmapūrvak hote honese, sadā hī acetan honese, pudgal hī haiṁ — jīv nahīṁ aisā svataḥ siddha ho gayā .
isase yah siddha huā ki rāgādibhāv jīv nahīṁ haiṁ .
bhāvārtha : — śuddhadravyārthik nayakī dr̥ṣṭimeṁ caitanya abhed hai aur usake pariṇām bhī svābhāvik śuddha jñān-darśan haiṁ . paranimittase honevāle caitanyake vikār, yadyapi caitanya jaise dikhāī dete haiṁ tathāpi, caitanyakī sarva avasthāoṁmeṁ vyāpak na honese caitanyaśūnya haiṁ — jaṛ haiṁ . aur āgamameṁ bhī unheṁ acetan kahā hai . bhedajñānī bhī unheṁ caitanyase bhinnarūp anubhav karate haiṁ, isaliye bhī ve acetan haiṁ, cetan nahīṁ .
praśna : — yadi ve cetan nahīṁ haiṁ to kyā haiṁ ? ve pudgal haiṁ yā kuch aur ?
uttar : — ve pudgalakarmapūrvak hote haiṁ, isaliye ve niścayase pudgal hī haiṁ, kyoṁki kāraṇ jaisā hī kārya hotā hai .
isaprakār yah siddha kiyā ki pudgalakarmake udayake nimittase honevāle caitanyake vikār bhī jīv nahīṁ, pudgal haiṁ ..68..
ab yahān̐ praśna hotā hai ki varṇādik aur rāgādik jīv nahīṁ haiṁ to jīv kaun hai ? usake uttararūp ślok kahate haiṁ : —
ślokārtha : — [anādi ] jo anādi1 hai, [anantam ] ananta2 hai, [acalaṁ ]
124
1. arthāt kisī kāl utpanna nahīṁ huā . 2. arthāt kisī kāl jisakā vināś nahīṁ .