jīvapariṇāmaṁ svapariṇāmaṁ svapariṇāmaphalaṁ cājānataḥ pudgaladravyasya sah jīven kartr̥karmabhāvaḥ kiṁ bhavati kiṁ na bhavatīti cet — ṇa vi pariṇamadi ṇa giṇhadi uppajjadi ṇa paradavvapajjāe .
yato jīvapariṇāmaṁ svapariṇāmaṁ svapariṇāmaphalaṁ cāpyajānat pudgaladravyaṁ svayamantarvyāpakaṁ bhūtvā paradravyasya pariṇāmaṁ mr̥ttikākalaśamivādimadhyānteṣu vyāpya na taṁ gr̥hṇāti na tathā pariṇamati na tathotpadyate ca, kintu prāpyaṁ vikāryaṁ nirvartyaṁ ca vyāpyalakṣaṇaṁ svabhāvaṁ karma svayamantarvyāpakaṁ
bhāvārtha : — jaisā ki 76vīṁ gāthāmeṁ kahā gayā thā tadanusār yahān̐ bhī jān lenā . vahān̐ ‘pudgalakarmako jānanevālā jñānī’ kahā thā aur yahān̐ usake badalemeṁ ‘pudgalakarmake phalako jānanevālā jñānī’ aisā kahā hai — itanā viśeṣ hai ..78..
ab praśna karatā hai ki jīvake pariṇāmako, apane pariṇāmako aur apane pariṇāmake phalako nahīṁ jānanevāle aise pudgaladravyako jīvake sāth kartākarmabhāv (kartākarmapanā) hai yā nahīṁ ? isakā uttar kahate haiṁ : —
paradravyaparyāyoṁ na praṇame, nahiṁ grahe, nahiṁ ūpaje ..79..
gāthārtha : — [tathā ] isaprakār [pudgaladravyam api ] pudgaladravya bhī [paradravyaparyāye ] paradravyake paryāyarūp [na api pariṇamati ] pariṇamit nahīṁ hotā, [na gr̥hṇāti ] use grahaṇ nahīṁ karatā aur [na utpadyate ] us – rūp utpanna nahīṁ hotā; kyoṁki vah [svakaiḥ bhāvaiḥ ] apane hī bhāvoṁse ( – bhāvarūpase) [pariṇamati ] pariṇaman karatā hai .
ṭīkā : — jaise miṭṭī svayaṁ ghaṛemeṁ antarvyāpak hokar, ādi-madhya-antameṁ vyāpta hokar, ghaṛeko grahaṇ karatī hai, ghaḍẹrūpameṁ pariṇamit hotī hai aur ghaṛerūp utpanna hotī hai usīprakār jīvake pariṇāmako, apane pariṇāmako aur apane pariṇāmake phalako na jānatā huā aisā pudgaladravya svayaṁ paradravyake pariṇāmameṁ antarvyāpak hokar, ādi-madhya-antameṁ vyāpta hokar, use grahaṇ nahīṁ
148