യഥാന്തര്വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവേന മൃത്തികയാ കലശേ ക്രിയമാണേ ഭാവ്യഭാവകഭാവേന മൃത്തികയൈവാ- നുഭൂയമാനേ ച ബഹിര്വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവേന കലശസമ്ഭവാനുകൂലം വ്യാപാരം കുര്വാണഃ കലശകൃതതോയോപയോഗജാം തൃപ്തിം ഭാവ്യഭാവകഭാവേനാനുഭവംശ്ച കുലാലഃ കലശം കരോത്യനുഭവതി ചേതി ലോകാനാമനാദിരൂഢോസ്തി താവദ് വ്യവഹാരഃ, തഥാന്തര്വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവേന പുദ്ഗലദ്രവ്യേണ കര്മണി ക്രിയമാണേ ഭാവ്യഭാവകഭാവേന പുദ്ഗലദ്രവ്യേണൈവാനുഭൂയമാനേ ച ബഹിര്വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവേനാജ്ഞാനാത്പുദ്ഗലകര്മസമ്ഭവാനുകൂലം പരിണാമം കുര്വാണഃ പുദ്ഗലകര്മവിപാകസമ്പാദിതവിഷയസന്നിധിപ്രധാവിതാം സുഖദുഃഖപരിണതിം ഭാവ്യഭാവകഭാവേനാ- നുഭവംശ്ച ജീവഃ പുദ്ഗലകര്മ കരോത്യനുഭവതി ചേത്യജ്ഞാനിനാമാസംസാരപ്രസിദ്ധോസ്തി താവദ് വ്യവഹാരഃ
ഗാഥാര്ഥ : — [വ്യവഹാരസ്യ തു ] വ്യവഹാരനയകാ യഹ മത ഹൈ കി [ആത്മാ ] ആത്മാ [നൈകവിധമ് ] അനേക പ്രകാരകേ [പുദ്ഗലകര്മ ] പുദ്ഗലകര്മകോ [കരോതി ] കരതാ ഹൈ [പുനഃ ച ] ഔര [തദ് ഏവ ] ഉസീ [അനേകവിധമ് ] അനേക പ്രകാരകേ [പുദ്ഗലകര്മ ] പുദ്ഗലകര്മകോ [വേദയതേ ] ഭോഗതാ ഹൈ .
ടീകാ : — ജൈസേ, ഭീതര വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവസേ മിട്ടീ ഘഡേകോ കരതീ ഹൈ ഔര ഭാവ്യഭാവകഭാവസേ മിട്ടീ ഹീ ഘഡേകോ ഭോഗതീ ഹൈ തഥാപി, ബാഹ്യമേം വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവസേ ഘഡേകീ ഉത്പത്തിമേം അനുകൂല ഐസേ (ഇച്ഛാരൂപ ഔര ഹാഥ ആദികീ ക്രിയാരൂപ അപനേ) വ്യാപാരകോ കരതാ ഹുആ തഥാ ഘഡേകേ ദ്വാരാ കിയേ ഗയേ പാനീകേ ഉപയോഗസേ ഉത്പന്ന തൃപ്തികോ (അപനേ തൃപ്തിഭാവകോ) ഭാവ്യഭാവകഭാവകേ ദ്വാരാ അനുഭവ കരതാ ഹുആ — ഭോഗതാ ഹുആ കുമ്ഹാര ഘഡേകോ കരതാ ഹൈ ഔര ഭോഗതാ ഹൈ ഐസാ ലോഗോംകാ അനാദിസേ രൂഢ വ്യവഹാര ഹൈ; ഉസീപ്രകാര ഭീതര വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവസേ പുദ്ഗലദ്രവ്യ കര്മകോ കരതാ ഹൈ ഔര ഭാവ്യഭാവകഭാവസേ പുദ്ഗലദ്രവ്യ ഹീ കര്മകോ ഭോഗതാ ഹൈ തഥാപി, ബാഹ്യമേം വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവസേ അജ്ഞാനകേ കാരണ പുദ്ഗലകര്മകേ ഹോനേമേം അനുകൂല (അപനേ രാഗാദിക) പരിണാമകോ കരതാ ഹുആ ഔര പുദ്ഗലകര്മകേ വിപാകസേ ഉത്പന്ന ഹുഈ വിഷയോംകീ നികടതാസേ ഉത്പന്ന (അപനീ) സുഖദുഃഖരൂപ പരിണതികോ ഭാവ്യഭാവകഭാവകേ ദ്വാരാ അനുഭവ കരതാ ഹുആ — ഭോഗതാ ഹുആ ജീവ പുദ്ഗലകര്മകോ കരതാ ഹൈ ഔര ഭോഗതാ ഹൈ ഐസാ അജ്ഞാനിയോംകാ അനാദി സംസാരസേ പ്രസിദ്ധ വ്യവഹാര ഹൈ .
ഭാവാര്ഥ : — പുദ്ഗലകര്മകോ പരമാര്ഥസേ പുദ്ഗലദ്രവ്യ ഹീ കരതാ ഹൈ; ജീവ തോ പുദ്ഗലകര്മകീ ഉത്പത്തികേ അനുകൂല അപനേ രാഗാദിക പരിണാമോംകോ കരതാ ഹൈ . ഔര പുദ്ഗലദ്രവ്യ ഹീ കര്മകോ ഭോഗതാ
൧൫൪