യദി പുദ്ഗലദ്രവ്യം ജീവേ സ്വയമബദ്ധം സത്കര്മഭാവേന സ്വയമേവ ന പരിണമേത, തദാ തദപരിണാമ്യേവ സ്യാത് . തഥാ സതി സംസാരാഭാവഃ . അഥ ജീവഃ പുദ്ഗലദ്രവ്യം കര്മഭാവേന പരിണാമയതി തതോ ന സംസാരാഭാവഃ ഇതി തര്കഃ . കിം സ്വയമപരിണമമാനം പരിണമമാനം വാ ജീവഃ പുദ്ഗലദ്രവ്യം കര്മഭാവേന പരിണാമയേത് ? ന താവത്തത്സ്വയമപരിണമമാനം പരേണ പരിണമയിതും പാര്യേത; ന ഹി സ്വതോസതീ ശക്തിഃ കര്തുമന്യേന പാര്യതേ . സ്വയം പരിണമമാനം തു ന പരം പരിണമയിതാരമപേക്ഷേത; ന ഹി വസ്തുശക്തയഃ പരമപേക്ഷന്തേ . തതഃ പുദ്ഗലദ്രവ്യം പരിണാമസ്വഭാവം സ്വയമേവാസ്തു . തഥാ സതി കലശപരിണതാ മൃത്തികാ സ്വയം കലശ ഇവ ജഡസ്വഭാവജ്ഞാനാവരണാദികര്മപരിണതം തദേവ സ്വയം ജ്ഞാനാവരണാദികര്മ സ്യാത് . ഇതി സിദ്ധം പുദ്ഗലദ്രവ്യസ്യ പരിണാമസ്വഭാവത്വമ് .
സ്വഭാവഭൂതാ പരിണാമശക്തിഃ .
യമാത്മനസ്തസ്യ സ ഏവ കര്താ ..൬൪..
ടീകാ : — യദി പുദ്ഗലദ്രവ്യ ജീവമേം സ്വയം ന ബന്ധതാ ഹുആ കര്മഭാവസേ സ്വയമേവ നഹീം പരിണമതാ ഹോ, തോ വഹ അപരിണാമീ ഹീ സിദ്ധ ഹോഗാ . ഐസാ ഹോനേ പര, സംസാരകാ അഭാവ ഹോഗാ . (ക്യോംകി യദി പുദ്ഗലദ്രവ്യ കര്മരൂപ നഹീം പരിണമേ തോ ജീവ കര്മരഹിത സിദ്ധ ഹോവേ; തബ ഫി ര സംസാര കിസകാ ?) യദി യഹാ യഹ തര്ക ഉപസ്ഥിത കിയാ ജായേ കി ‘‘ജീവ പുദ്ഗലദ്രവ്യകോ കര്മഭാവസേ പരിണമാതാ ഹൈ, ഇസലിയേ സംസാരകാ അഭാവ നഹീം ഹോഗാ’’, തോ ഉസകാ നിരാകരണ ദോ പക്ഷോംകോ ലേകര ഇസപ്രകാര കിയാ ജാതാ ഹൈ കിഃ – ക്യാ ജീവ സ്വയം അപരിണമതേ ഹുഏ പുദ്ഗലദ്രവ്യകോ കര്മ ഭാവരൂപ പരിണമാതാ ഹൈ യാ സ്വയം പരിണമതേ ഹുഏകോ ? പ്രഥമ, സ്വയം അപരിണമതേ ഹുഏകോ ദൂസരേകേ ദ്വാരാ നഹീം പരിണമായാ ജാ സകതാ; ക്യോംകി (വസ്തുമേം) ജോ ശക്തി സ്വതഃ ന ഹോ ഉസേ അന്യ കോഈ നഹീം കര സകതാ . (ഇസലിയേ പ്രഥമ പക്ഷ അസത്യ ഹൈ .) ഔര സ്വയം പരിണമതേ ഹുഏകോ അന്യ പരിണമാനേവാലേകീ അപേക്ഷാ നഹീം ഹോതീ; ക്യോംകി വസ്തുകീ ശക്തിയാ പരകീ അപേക്ഷാ നഹീം രഖതീം . (ഇസലിയേ ദൂസരാ പക്ഷ ഭീ അസത്യ ഹൈ .) അതഃ പുദ്ഗലദ്രവ്യ പരിണമനസ്വഭാവവാലാ സ്വയമേവ ഹോ . ഐസാ ഹോനേസേ, ജൈസേ ഘടരൂപ പരിണമിത മിട്ടീ ഹീ സ്വയം ഘട ഹൈ ഉസീ പ്രകാര, ജഡ സ്വഭാവവാലേ ജ്ഞാനാവരണാദികര്മരൂപ പരിണമിത പുദ്ഗലദ്രവ്യ ഹീ സ്വയം ജ്ഞാനാവരണാദികര്മ ഹൈ . ഇസപ്രകാര പുദ്ഗലദ്രവ്യകാ പരിണാമസ്വഭാവത്വ സിദ്ധ ഹുആ ..൧൧൬ സേ ൧൨൦..
അബ ഇസീ അര്ഥകാ കലശരൂപ കാവ്യ കഹതേ ഹൈം : —
ശ്ലോകാര്ഥ : — [ഇതി ] ഇസപ്രകാര [പുദ്ഗലസ്യ ] പുദ്ഗലദ്രവ്യകീ [സ്വഭാവഭൂതാ
൧൯൮