ବନ୍ଧନିରୋଧଃ ସିଧ୍ଯେତ୍ . କିଂଚ ଯଦିଦମାତ୍ମାସ୍ରଵଯୋର୍ଭେଦଜ୍ଞାନଂ ତତ୍କିମଜ୍ଞାନଂ କିଂ ଵା ଜ୍ଞାନମ୍ ? ଯଦ୍ଯଜ୍ଞାନଂ ତଦା ତଦଭେଦଜ୍ଞାନାନ୍ନ ତସ୍ଯ ଵିଶେଷଃ . ଜ୍ଞାନଂ ଚେତ୍ କିମାସ୍ରଵେଷୁ ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ କିଂ ଵାସ୍ରଵେଭ୍ଯୋ ନିଵୃତ୍ତମ୍ ? ଆସ୍ରଵେଷୁ ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ଚେତ୍ତଦାପି ତଦଭେଦଜ୍ଞାନାନ୍ନ ତସ୍ଯ ଵିଶେଷଃ . ଆସ୍ରଵେଭ୍ଯୋ ନିଵୃତ୍ତଂ ଚେତ୍ତର୍ହି କଥଂ ନ ଜ୍ଞାନାଦେଵ ବନ୍ଧନିରୋଧଃ ? ଇତି ନିରସ୍ତୋଽଜ୍ଞାନାଂଶଃ କ୍ରିଯାନଯଃ . ଯତ୍ତ୍ଵାତ୍ମାସ୍ରଵଯୋର୍ଭେଦଜ୍ଞାନମପି ନାସ୍ରଵେଭ୍ଯୋ ନିଵୃତ୍ତଂ ଭଵତି ତଜ୍ଜ୍ଞାନମେଵ ନ ଭଵତୀତି ଜ୍ଞାନାଂଶୋ ଜ୍ଞାନନଯୋଽପି ନିରସ୍ତଃ .
ଔର, ଜୋ ଯହ ଆତ୍ମା ଔର ଆସ୍ରଵୋଂକା ଭେଦଜ୍ଞାନ ହୈ ସୋ ଅଜ୍ଞାନ ହୈ ଯା ଜ୍ଞାନ ? ଯଦି ଅଜ୍ଞାନ ହୈ ତୋ ଆତ୍ମା ଔର ଆସ୍ରଵୋଂକେ ଅଭେଦଜ୍ଞାନସେ ଉସକୀ କୋଈ ଵିଶେଷତା ନହୀଂ ହୁଈ . ଔର ଯଦି ଜ୍ଞାନ ହୈ ତୋ ଵହ ଆସ୍ରଵୋଂମେଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତ ହୈ ଯା ଉନସେ ନିଵୃତ୍ତ ? ଯଦି ଆସ୍ରଵୋଂମେଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତ ହୋତା ହୈ ତୋ ଭୀ ଆତ୍ମା ଔର ଆସ୍ରଵୋଂକେ ଅଭେଦଜ୍ଞାନସେ ଉସକୀ କୋଈ ଵିଶେଷତା ନହୀଂ ହୁଈ . ଔର ଯଦି ଆସ୍ରଵୋଂସେ ନିଵୃତ୍ତ ହୈ ତୋ ଜ୍ଞାନସେ ହୀ ବନ୍ଧକା ନିରୋଧ ସିଦ୍ଧ ହୁଆ କ୍ଯୋଂ ନ କହଲାଯେଗା ? (ସିଦ୍ଧ ହୁଆ ହୀ କହଲାଯେଗା .) ଐସା ସିଦ୍ଧ ହୋନେସେ ଅଜ୍ଞାନକା ଅଂଶ ଐସେ କ୍ରିଯାନଯକା ଖଣ୍ଡନ ହୁଆ . ଔର ଯଦି ଆତ୍ମା ଔର ଆସ୍ରଵୋଂକା ଭେଦଜ୍ଞାନ ଭୀ ଆସ୍ରଵୋଂସେ ନିଵୃତ୍ତ ନ ହୋ ତୋ ଵହ ଜ୍ଞାନ ହୀ ନହୀଂ ହୈ ଐସା ସିଦ୍ଧ ହୋନେସେ ଜ୍ଞାନକା ଅଂଶ ଐସେ (ଏକାନ୍ତ) ଜ୍ଞାନନଯକା ଭୀ ଖଣ୍ଡନ ହୁଆ .
ଭାଵାର୍ଥ : — ଆସ୍ରଵ ଅଶୁଚି ହୈଂ, ଜଡ଼ ହୈଂ, ଦୁଃଖକେ କାରଣ ହୈଂ ଔର ଆତ୍ମା ପଵିତ୍ର ହୈ, ଜ୍ଞାତା ହୈ, ସୁଖସ୍ଵରୂପ ହୈ . ଇସପ୍ରକାର ଲକ୍ଷଣଭେଦସେ ଦୋନୋଂକୋ ଭିନ୍ନ ଜାନକର ଆସ୍ରଵୋଂସେ ଆତ୍ମା ନିଵୃତ୍ତ ହୋତା ହୈ ଔର ଉସେ କର୍ମକା ବନ୍ଧ ନହୀଂ ହୋତା . ଆତ୍ମା ଔର ଆସ୍ରଵୋଂକା ଭେଦ ଜାନନେ ପର ଭୀ ଯଦି ଆତ୍ମା ଆସ୍ରଵୋଂସେ ନିଵୃତ୍ତ ନ ହୋ ତୋ ଵହ ଜ୍ଞାନ ହୀ ନହୀଂ, କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନ ହୀ ହୈ . ଯହାଁ କୋଈ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ କି ଅଵିରତ ସମ୍ଯଗ୍ଦୃଷ୍ଟିକୋ ମିଥ୍ଯାତ୍ଵ ଔର ଅନନ୍ତାନୁବଂଧୀ ପ୍ରକୃତିଯୋଂକା ତୋ ଆସ୍ରଵ ନହୀଂ ହୋତା, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ଯ ପ୍ରକୃତିଯୋଂକା ତୋ ଆସ୍ରଵ ହୋକର ବନ୍ଧ ହୋତା ହୈ; ଇସଲିଯେ ଉସେ ଜ୍ଞାନୀ କହନା ଯା ଅଜ୍ଞାନୀ ? ଉସକା ସମାଧାନ : — ସମ୍ଯଗ୍ଦୃଷ୍ଟି ଜୀଵ ଜ୍ଞାନୀ ହୀ ହୈ, କ୍ଯୋଂକି ଵହ ଅଭିପ୍ରାଯପୂର୍ଵକକେ ଆସ୍ରଵୋଂସେ ନିଵୃତ୍ତ ହୁଆ ହୈ . ଉସେ ପ୍ରକୃତିଯୋଂକା ଜୋ ଆସ୍ରଵ ତଥା ବନ୍ଧ ହୋତା ହୈ ଵହ ଅଭିପ୍ରାଯପୂର୍ଵକ ନହୀଂ ହୈ . ସମ୍ଯଗ୍ଦୃଷ୍ଟି ହୋନେକେ ବାଦ ପରଦ୍ରଵ୍ଯକେ ସ୍ଵାମିତ୍ଵକା ଅଭାଵ ହୈ; ଇସଲିଯେ, ଜବ ତକ ଉସକୋ ଚାରିତ୍ରମୋହକା ଉଦଯ ହୈ ତବ ତକ ଉସକେ ଉଦଯାନୁସାର ଜୋ ଆସ୍ରଵ-ବନ୍ଧ ହୋତା ହୈ ଉସକା ସ୍ଵାମିତ୍ଵ ଉସକୋ ନହୀଂ ହୈ . ଅଭିପ୍ରାଯମେଂ ତୋ ଵହ ଆସ୍ରଵ-ବନ୍ଧସେ ସର୍ଵଥା ନିଵୃତ୍ତ ହୋନା ହୀ ଚାହତା ହୈ . ଇସଲିଯେ ଵହ ଜ୍ଞାନୀ ହୀ ହୈ .
ଜୋ ଯହ କହା ହୈ କି ଜ୍ଞାନୀକୋ ବନ୍ଧ ନହୀଂ ହୋତା ଉସକା କାରଣ ଇସପ୍ରକାର ହୈ : — ମିଥ୍ଯାତ୍ଵସମ୍ବନ୍ଧୀ ବନ୍ଧ ଜୋ କି ଅନନ୍ତ ସଂସାରକା କାରଣ ହୈ ଵହୀ ଯହାଁ ପ୍ରଧାନତଯା ଵିଵକ୍ଷିତ ହୈ . ଅଵିରତି ଆଦିସେ ଜୋ ବନ୍ଧ ହୋତା ହୈ ଵହ ଅଲ୍ପ ସ୍ଥିତି-ଅନୁଭାଗଵାଲା ହୈ, ଦୀର୍ଘ ସଂସାରକା କାରଣ ନହୀଂ