ਨਿਦਮੁਦਿਤਮਖਣ੍ਡਂ ਜ੍ਞਾਨਮੁਚ੍ਚਣ੍ਡਮੁਚ੍ਚੈਃ .
ਰਿਹ ਭਵਤਿ ਕਥਂ ਵਾ ਪੌਦ੍ਗਲਃ ਕਰ੍ਮਬਨ੍ਧਃ ..੪੭..
ਹੈ; ਇਸਲਿਯੇ ਵਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਹੀਂ ਮਾਨਾ ਗਯਾ . ਅਥਵਾ ਤੋ ਐਸਾ ਕਾਰਣ ਹੈ ਕਿ : — ਜ੍ਞਾਨ ਬਨ੍ਧਕਾ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਹੈ . ਜਬ ਤਕ ਜ੍ਞਾਨਮੇਂ ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵਕਾ ਉਦਯ ਥਾ ਤਬ ਤਕ ਵਹ ਅਜ੍ਞਾਨ ਕਹਲਾਤਾ ਥਾ ਔਰ ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵਕੇ ਜਾਨੇਕੇ ਬਾਦ ਅਜ੍ਞਾਨ ਨਹੀਂ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਜ੍ਞਾਨ ਹੀ ਹੈ . ਉਸਮੇਂ ਜੋ ਕੁਛ ਚਾਰਿਤ੍ਰਮੋਹ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੀ ਵਿਕਾਰ ਹੈ ਉਸਕਾ ਸ੍ਵਾਮੀ ਜ੍ਞਾਨੀ ਨਹੀਂ, ਇਸਲਿਯੇ ਜ੍ਞਾਨੀਕੇ ਬਨ੍ਧ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਕ੍ਯੋਂਕਿ ਵਿਕਾਰ ਜੋ ਕਿ ਬਨ੍ਧਰੂਪ ਹੈ ਔਰ ਬਨ੍ਧਕਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਵਹ ਤੋ ਬਨ੍ਧਕੀ ਪਂਕ੍ਤਿਮੇਂ ਹੈ, ਜ੍ਞਾਨਕੀ ਪਂਕ੍ਤਿਮੇਂ ਨਹੀਂ . ਇਸ ਅਰ੍ਥਕੇ ਸਮਰ੍ਥਨਰੂਪ ਕਥਨ ਆਗੇ ਗਾਥਾਓਂਮੇਂ ਆਯੇਗਾ ..੭੨.. ਯਹਾਁ ਕਲਸ਼ਰੂਪ ਕਾਵ੍ਯ ਕਹਤੇ ਹੈਂ : —
ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਥ : — [ਪਰਪਰਿਣਤਿਮ੍ ਉਜ੍ਝਤ੍ ] ਪਰਪਰਿਣਤਿਕੋ ਛੋੜਤਾ ਹੁਆ, [ਭੇਦਵਾਦਾਨ੍ ਖਣ੍ਡਯਤ੍ ] ਭੇਦਕੇ ਕ ਥਨੋਂਕੋ ਤੋੜਤਾ ਹੁਆ, [ਇਦਮ੍ ਅਖਣ੍ਡਮ੍ ਉਚ੍ਚਣ੍ਡਮ੍ ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ] ਯਹ ਅਖਣ੍ਡ ਔਰ ਅਤ੍ਯਂਤ ਪ੍ਰਚਣ੍ਡ ਜ੍ਞਾਨ [ਉਚ੍ਚੈਃ ਉਦਿਤਮ੍ ] ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਉਦਯਕੋ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਹੁਆ ਹੈ . [ਨਨੁ ] ਅਹੋ ! [ਇਹ ] ਐਸੇ ਜ੍ਞਾਨਮੇਂ [ਕਰ੍ਤ੍ਰੁਕਰ੍ਮਪ੍ਰਵ੍ਰੁਤ੍ਤਿਃ ] (ਪਰਦ੍ਰਡ੍ਡਵ੍ਯਕੇ) ਕ ਰ੍ਤਾਕ ਰ੍ਮਕੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰੁਤ੍ਤਿਕਾ [ਕਥਮ੍ ਅਵਕਾਸ਼ਃ ] ਅਵਕਾਸ਼ ਕੈਸੇ ਹੋ ਸਕਤਾ ਹੈ ? [ਵਾ ] ਤਥਾ [ਪੌਦ੍ਗਲਃ ਕਰ੍ਮਬਨ੍ਧਃ ] ਪੌਦ੍ਗਲਿਕ ਕ ਰ੍ਮਬਂਧ ਭੀ [ਕਥਂ ਭਵਤਿ ] ਕੈਸੇ ਹੋ ਸਕਤਾ ਹੈ ? (ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਤਾ .)
(ਜ੍ਞੇਯੋਂਕੇ ਨਿਮਿਤ੍ਤਸੇ ਤਥਾ ਕ੍ਸ਼ਯੋਪਸ਼ਮਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਸੇ ਜ੍ਞਾਨਮੇਂ ਜੋ ਅਨੇਕ ਖਣ੍ਡਰੂਪ ਆਕਾਰ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਿਤ ਹੋਤੇ ਥੇ ਉਨਸੇ ਰਹਿਤ ਜ੍ਞਾਨਮਾਤ੍ਰ ਆਕਾਰ ਅਬ ਅਨੁਭਵਮੇਂ ਆਯਾ, ਇਸਲਿਯੇ ਜ੍ਞਾਨਕੋ ‘ਅਖਣ੍ਡ’ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦਿਯਾ ਹੈ . ਮਤਿਜ੍ਞਾਨਾਦਿ ਜੋ ਅਨੇਕ ਭੇਦ ਕਹੇ ਜਾਤੇ ਥੇ ਉਨ੍ਹੇਂ ਦੂਰ ਕਰਤਾ ਹੁਆ ਉਦਯਕੋ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਹੁਆ ਹੈ, ਇਸਲਿਯੇ ‘ਭੇਦਕੇ ਕਥਨੋਂਕੋ ਤੋੜਤਾ ਹੁਆ’ ਐਸਾ ਕਹਾ ਹੈ . ਪਰਕੇ ਨਿਮਿਤ੍ਤਸੇ ਰਾਗਾਦਿਰੂਪ ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੋਤਾ ਥਾ ਉਸ ਪਰਿਣਤਿਕੋ ਛੋੜਤਾ ਹੁਆ ਉਦਯਕੋ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਹੁਆ ਹੈ, ਇਸਲਿਯੇ ‘ਪਰਪਰਿਣਤਿਕੋ ਛੋੜਤਾ ਹੁਆ’ ਐਸਾ ਕਹਾ ਹੈ . ਪਰਕੇ ਨਿਮਿਤ੍ਤਸੇ ਰਾਗਾਦਿਰੂਪ ਪਰਿਣਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ, ਬਲਵਾਨ ਹੈ ਇਸਲਿਯੇ ‘ਅਤ੍ਯਨ੍ਤ ਪ੍ਰਚਣ੍ਡ’ ਕਹਾ ਹੈ .)
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਕਰ੍ਮਬਨ੍ਧ ਤੋ ਅਜ੍ਞਾਨਸੇ ਹੁਈ ਕਰ੍ਤਾਕਰ੍ਮਕੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰੁਤ੍ਤਿਸੇ ਥਾ . ਅਬ ਜਬ ਭੇਦਭਾਵਕੋ ਔਰ ਪਰਪਰਿਣਤਿਕੋ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਏਕਾਕਾਰ ਜ੍ਞਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁਆ ਤਬ ਭੇਦਰੂਪ ਕਾਰਕਕੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰੁਤ੍ਤਿ ਮਿਟ ਗਈ; ਤਬ ਫਿ ਰ ਅਬ ਬਨ੍ਧ ਕਿਸਲਿਯੇ ਹੋਗਾ ? ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਨਹੀਂ ਹੋਗਾ .੪੭.
੧੩੬