ਬਨ੍ਧਨਿਰੋਧਃ ਸਿਧ੍ਯੇਤ੍ . ਕਿਂਚ ਯਦਿਦਮਾਤ੍ਮਾਸ੍ਰਵਯੋਰ੍ਭੇਦਜ੍ਞਾਨਂ ਤਤ੍ਕਿਮਜ੍ਞਾਨਂ ਕਿਂ ਵਾ ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ? ਯਦ੍ਯਜ੍ਞਾਨਂ ਤਦਾ ਤਦਭੇਦਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ਨ ਤਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਃ . ਜ੍ਞਾਨਂ ਚੇਤ੍ ਕਿਮਾਸ੍ਰਵੇਸ਼ੁ ਪ੍ਰਵ੍ਰੁਤ੍ਤਂ ਕਿਂ ਵਾਸ੍ਰਵੇਭ੍ਯੋ ਨਿਵ੍ਰੁਤ੍ਤਮ੍ ? ਆਸ੍ਰਵੇਸ਼ੁ ਪ੍ਰਵ੍ਰੁਤ੍ਤਂ ਚੇਤ੍ਤਦਾਪਿ ਤਦਭੇਦਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ਨ ਤਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਃ . ਆਸ੍ਰਵੇਭ੍ਯੋ ਨਿਵ੍ਰੁਤ੍ਤਂ ਚੇਤ੍ਤਰ੍ਹਿ ਕਥਂ ਨ ਜ੍ਞਾਨਾਦੇਵ ਬਨ੍ਧਨਿਰੋਧਃ ? ਇਤਿ ਨਿਰਸ੍ਤੋਜ੍ਞਾਨਾਂਸ਼ਃ ਕ੍ਰਿਯਾਨਯਃ . ਯਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਾਸ੍ਰਵਯੋਰ੍ਭੇਦਜ੍ਞਾਨਮਪਿ ਨਾਸ੍ਰਵੇਭ੍ਯੋ ਨਿਵ੍ਰੁਤ੍ਤਂ ਭਵਤਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਮੇਵ ਨ ਭਵਤੀਤਿ ਜ੍ਞਾਨਾਂਸ਼ੋ ਜ੍ਞਾਨਨਯੋਪਿ ਨਿਰਸ੍ਤਃ .
ਔਰ, ਜੋ ਯਹ ਆਤ੍ਮਾ ਔਰ ਆਸ੍ਰਵੋਂਕਾ ਭੇਦਜ੍ਞਾਨ ਹੈ ਸੋ ਅਜ੍ਞਾਨ ਹੈ ਯਾ ਜ੍ਞਾਨ ? ਯਦਿ ਅਜ੍ਞਾਨ ਹੈ ਤੋ ਆਤ੍ਮਾ ਔਰ ਆਸ੍ਰਵੋਂਕੇ ਅਭੇਦਜ੍ਞਾਨਸੇ ਉਸਕੀ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁਈ . ਔਰ ਯਦਿ ਜ੍ਞਾਨ ਹੈ ਤੋ ਵਹ ਆਸ੍ਰਵੋਂਮੇਂ ਪ੍ਰਵ੍ਰੁਤ੍ਤ ਹੈ ਯਾ ਉਨਸੇ ਨਿਵ੍ਰੁਤ੍ਤ ? ਯਦਿ ਆਸ੍ਰਵੋਂਮੇਂ ਪ੍ਰਵ੍ਰੁਤ੍ਤ ਹੋਤਾ ਹੈ ਤੋ ਭੀ ਆਤ੍ਮਾ ਔਰ ਆਸ੍ਰਵੋਂਕੇ ਅਭੇਦਜ੍ਞਾਨਸੇ ਉਸਕੀ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁਈ . ਔਰ ਯਦਿ ਆਸ੍ਰਵੋਂਸੇ ਨਿਵ੍ਰੁਤ੍ਤ ਹੈ ਤੋ ਜ੍ਞਾਨਸੇ ਹੀ ਬਨ੍ਧਕਾ ਨਿਰੋਧ ਸਿਦ੍ਧ ਹੁਆ ਕ੍ਯੋਂ ਨ ਕਹਲਾਯੇਗਾ ? (ਸਿਦ੍ਧ ਹੁਆ ਹੀ ਕਹਲਾਯੇਗਾ .) ਐਸਾ ਸਿਦ੍ਧ ਹੋਨੇਸੇ ਅਜ੍ਞਾਨਕਾ ਅਂਸ਼ ਐਸੇ ਕ੍ਰਿਯਾਨਯਕਾ ਖਣ੍ਡਨ ਹੁਆ . ਔਰ ਯਦਿ ਆਤ੍ਮਾ ਔਰ ਆਸ੍ਰਵੋਂਕਾ ਭੇਦਜ੍ਞਾਨ ਭੀ ਆਸ੍ਰਵੋਂਸੇ ਨਿਵ੍ਰੁਤ੍ਤ ਨ ਹੋ ਤੋ ਵਹ ਜ੍ਞਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਐਸਾ ਸਿਦ੍ਧ ਹੋਨੇਸੇ ਜ੍ਞਾਨਕਾ ਅਂਸ਼ ਐਸੇ (ਏਕਾਨ੍ਤ) ਜ੍ਞਾਨਨਯਕਾ ਭੀ ਖਣ੍ਡਨ ਹੁਆ .
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਆਸ੍ਰਵ ਅਸ਼ੁਚਿ ਹੈਂ, ਜੜ ਹੈਂ, ਦੁਃਖਕੇ ਕਾਰਣ ਹੈਂ ਔਰ ਆਤ੍ਮਾ ਪਵਿਤ੍ਰ ਹੈ, ਜ੍ਞਾਤਾ ਹੈ, ਸੁਖਸ੍ਵਰੂਪ ਹੈ . ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਲਕ੍ਸ਼ਣਭੇਦਸੇ ਦੋਨੋਂਕੋ ਭਿਨ੍ਨ ਜਾਨਕਰ ਆਸ੍ਰਵੋਂਸੇ ਆਤ੍ਮਾ ਨਿਵ੍ਰੁਤ੍ਤ ਹੋਤਾ ਹੈ ਔਰ ਉਸੇ ਕਰ੍ਮਕਾ ਬਨ੍ਧ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ . ਆਤ੍ਮਾ ਔਰ ਆਸ੍ਰਵੋਂਕਾ ਭੇਦ ਜਾਨਨੇ ਪਰ ਭੀ ਯਦਿ ਆਤ੍ਮਾ ਆਸ੍ਰਵੋਂਸੇ ਨਿਵ੍ਰੁਤ੍ਤ ਨ ਹੋ ਤੋ ਵਹ ਜ੍ਞਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਅਜ੍ਞਾਨ ਹੀ ਹੈ . ਯਹਾਁ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨ ਕਰੇ ਕਿ ਅਵਿਰਤ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਿਕੋ ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵ ਔਰ ਅਨਨ੍ਤਾਨੁਬਂਧੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰੁਤਿਯੋਂਕਾ ਤੋ ਆਸ੍ਰਵ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਅਨ੍ਯ ਪ੍ਰਕ੍ਰੁਤਿਯੋਂਕਾ ਤੋ ਆਸ੍ਰਵ ਹੋਕਰ ਬਨ੍ਧ ਹੋਤਾ ਹੈ; ਇਸਲਿਯੇ ਉਸੇ ਜ੍ਞਾਨੀ ਕਹਨਾ ਯਾ ਅਜ੍ਞਾਨੀ ? ਉਸਕਾ ਸਮਾਧਾਨ : — ਸਮ੍ਯਗ੍ਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਿ ਜੀਵ ਜ੍ਞਾਨੀ ਹੀ ਹੈ, ਕ੍ਯੋਂਕਿ ਵਹ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯਪੂਰ੍ਵਕਕੇ ਆਸ੍ਰਵੋਂਸੇ ਨਿਵ੍ਰੁਤ੍ਤ ਹੁਆ ਹੈ . ਉਸੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰੁਤਿਯੋਂਕਾ ਜੋ ਆਸ੍ਰਵ ਤਥਾ ਬਨ੍ਧ ਹੋਤਾ ਹੈ ਵਹ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯਪੂਰ੍ਵਕ ਨਹੀਂ ਹੈ . ਸਮ੍ਯਗ੍ਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਿ ਹੋਨੇਕੇ ਬਾਦ ਪਰਦ੍ਰਵ੍ਯਕੇ ਸ੍ਵਾਮਿਤ੍ਵਕਾ ਅਭਾਵ ਹੈ; ਇਸਲਿਯੇ, ਜਬ ਤਕ ਉਸਕੋ ਚਾਰਿਤ੍ਰਮੋਹਕਾ ਉਦਯ ਹੈ ਤਬ ਤਕ ਉਸਕੇ ਉਦਯਾਨੁਸਾਰ ਜੋ ਆਸ੍ਰਵ-ਬਨ੍ਧ ਹੋਤਾ ਹੈ ਉਸਕਾ ਸ੍ਵਾਮਿਤ੍ਵ ਉਸਕੋ ਨਹੀਂ ਹੈ . ਅਭਿਪ੍ਰਾਯਮੇਂ ਤੋ ਵਹ ਆਸ੍ਰਵ-ਬਨ੍ਧਸੇ ਸਰ੍ਵਥਾ ਨਿਵ੍ਰੁਤ੍ਤ ਹੋਨਾ ਹੀ ਚਾਹਤਾ ਹੈ . ਇਸਲਿਯੇ ਵਹ ਜ੍ਞਾਨੀ ਹੀ ਹੈ .
ਜੋ ਯਹ ਕਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜ੍ਞਾਨੀਕੋ ਬਨ੍ਧ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ ਉਸਕਾ ਕਾਰਣ ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : — ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵਸਮ੍ਬਨ੍ਧੀ ਬਨ੍ਧ ਜੋ ਕਿ ਅਨਨ੍ਤ ਸਂਸਾਰਕਾ ਕਾਰਣ ਹੈ ਵਹੀ ਯਹਾਁ ਪ੍ਰਧਾਨਤਯਾ ਵਿਵਕ੍ਸ਼ਿਤ ਹੈ . ਅਵਿਰਤਿ ਆਦਿਸੇ ਜੋ ਬਨ੍ਧ ਹੋਤਾ ਹੈ ਵਹ ਅਲ੍ਪ ਸ੍ਥਿਤਿ-ਅਨੁਭਾਗਵਾਲਾ ਹੈ, ਦੀਰ੍ਘ ਸਂਸਾਰਕਾ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ