ਪੁਦ੍ਗਲੋਹਂ ਜੀਵਾਨ੍ਤਰਮਹਮਿਤਿ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਸੋਪਾਧਿਨਾ ਚੈਤਨ੍ਯਪਰਿਣਾਮੇਨ ਪਰਿਣਮਨ੍ ਤਸ੍ਯ ਸੋਪਾਧਿਚੈਤਨ੍ਯ-
ਪਰਿਣਾਮਰੂਪਸ੍ਯਾਤ੍ਮਭਾਵਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ .
ਯਤ੍ਕਿਲ ਕ੍ਰੋਧੋਹਮਿਤ੍ਯਾਦਿਵਦ੍ਧਰ੍ਮੋਹਮਿਤ੍ਯਾਦਿਵਚ੍ਚ ਪਰਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਾਤ੍ਮੀਕਰੋਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਮਪਿ ਪਰਦ੍ਰਵ੍ਯੀ- ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਅਧਿਕਰਣਸੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨੇਸੇ, ‘ਮੈਂ ਧਰ੍ਮ ਹੂਁ, ਮੈਂ ਅਧਰ੍ਮ ਹੂਁ, ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਹੂਁ, ਮੈਂ ਕਾਲ ਹੂਁ, ਮੈਂ ਪੁਦ੍ਗਲ ਹੂਁ, ਮੈਂ ਅਨ੍ਯ ਜੀਵ ਹੂਁ’ ਐਸਾ ਅਪਨਾ ਵਿਕਲ੍ਪ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨ ਕਰਤਾ ਹੈ; ਇਸਲਿਯੇ, ‘‘ਮੈਂ ਧਰ੍ਮ ਹੂਁ, ਮੈਂ ਅਧਰ੍ਮ ਹੂਁ, ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਹੂਁ, ਮੈਂ ਕਾਲ ਹੂਁ, ਮੈਂ ਪੁਦ੍ਗਲ ਹੂਁ, ਮੈਂ ਅਨ੍ਯ ਜੀਵ ਹੂਁ’ ਐਸੀ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਕੇ ਕਾਰਣ ਜੋ ਸੋਪਾਧਿਕ (ਉਪਾਧਿਯੁਕ੍ਤ) ਹੈ ਐਸੇ ਚੈਤਨ੍ਯਪਰਿਣਾਮਰੂਪ ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੋਤਾ ਹੁਆ ਯਹ ਆਤ੍ਮਾ ਉਸ ਸੋਪਾਧਿਕ ਚੈਤਨ੍ਯਪਰਿਣਾਮਰੂਪ ਅਪਨੇ ਭਾਵਕਾ ਕਰ੍ਤਾ ਹੋਤਾ ਹੈ .
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਧਰ੍ਮਾਦਿਕੇ ਵਿਕਲ੍ਪਕੇ ਸਮਯ ਜੋ, ਸ੍ਵਯਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧ ਚੈਤਨ੍ਯਮਾਤ੍ਰ ਹੋਨੇਕਾ ਭਾਨ ਨ ਰਖਕਰ, ਧਰ੍ਮਾਦਿਕੇ ਵਿਕਲ੍ਪਮੇਂ ਏਕਾਕਾਰ ਹੋ ਜਾਤਾ ਹੈ ਵਹ ਅਪਨੇਕੋ ਧਰ੍ਮਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਰੂਪ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ..੯੫..
ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ, ਅਜ੍ਞਾਨਰੂਪ ਚੈਤਨ੍ਯਪਰਿਣਾਮ ਅਪਨੇਕੋ ਧਰ੍ਮਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਰੂਪ ਮਾਨਤਾ ਹੈ, ਇਸਲਿਯੇ ਅਜ੍ਞਾਨੀ ਜੀਵ ਉਸ ਅਜ੍ਞਾਨਰੂਪ ਸੋਪਾਧਿਕ ਚੈਤਨ੍ਯਪਰਿਣਾਮਕਾ ਕਰ੍ਤਾ ਹੋਤਾ ਹੈ ਔਰ ਵਹ ਅਜ੍ਞਾਨਰੂਪ ਭਾਵ ਉਸਕਾ ਕਰ੍ਮ ਹੋਤਾ ਹੈ .
‘ਇਸਲਿਯੇ ਕਰ੍ਤ੍ਰੁਤ੍ਵਕਾ ਮੂਲ ਅਜ੍ਞਾਨ ਸਿਦ੍ਧ ਹੁਆ’ ਯਹ ਅਬ ਕਹਤੇ ਹੈਂ : —
ਗਾਥਾਰ੍ਥ : — [ਏਵਂ ਤੁ ] ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ [ਮਨ੍ਦਬੁਦ੍ਧਿਃ ] ਮਨ੍ਦਬੁਦ੍ਧਿ ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਅਜ੍ਞਾਨੀ [ਅਜ੍ਞਾਨਭਾਵੇਨ ] ਅਜ੍ਞਾਨਭਾਵਸੇ [ਪਰਾਣਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ] ਪਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯੋਂਕੋ [ਆਤ੍ਮਾਨਂ ] ਅਪਨੇਰੂਪ [ਕਰੋਤਿ ] ਕਰਤਾ ਹੈ [ਅਪਿ ਚ ] ਔਰ [ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ] ਅਪਨੇਕੋ [ਪਰਂ ] ਪਰ [ਕਰੋਤਿ ] ਕਰਤਾ ਹੈ .
ਟੀਕਾ : — ਵਾਸ੍ਤਵਮੇਂ ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ, ‘ਮੈਂ ਕ੍ਰੋਧ ਹੂਁ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕੀ ਭਾਁਤਿ ਔਰ ‘ਮੈਂ ਧਰ੍ਮਦ੍ਰਵ੍ਯ ਹੂਁ’
੧੭੨