ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਣਃ ਕਿਲ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਵੈਕਂ ਕਰ੍ਤ੍ਰੁ; ਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਃ ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵਾਵਿਰਤਿਕਸ਼ਾਯਯੋਗਾ ਬਨ੍ਧਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਹੇਤੁਤਯਾ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਕਰ੍ਤਾਰਃ . ਤੇ ਏਵ ਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯਮਾਨਾ ਮਿਥ੍ਯਾਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਯਾਦਿਸਯੋਗਕੇਵਲ੍ਯਨ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਕਰ੍ਤਾਰਃ . ਅਥੈਤੇ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਵਿਪਾਕਵਿਕਲ੍ਪਤ੍ਵਾਦਤ੍ਯਨ੍ਤਮਚੇਤਨਾਃ ਸਨ੍ਤਸ੍ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਕਰ੍ਤਾਰਃ ਕੇਵਲਾ ਏਵ ਯਦਿ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਪਕਭਾਵੇਨ ਕਿਂਚਨਾਪਿ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਯੁਸ੍ਤਦਾ ਕੁਰ੍ਯੁਰੇਵ; ਕਿਂ ਜੀਵਸ੍ਯਾਤ੍ਰਾਪਤਿਤਮ੍ ? ਅਥਾਯਂ ਤਰ੍ਕਃ — ਪੁਦ੍ਗਲਮਯਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵਾਦੀਨ੍ ਵੇਦਯਮਾਨੋ ਜੀਵਃ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਮਿਥ੍ਯਾਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਿਰ੍ਭੂਤ੍ਵਾ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮ ਕਰੋਤਿ . ਸ ਕਿਲਾਵਿਵੇਕਃ, ਯਤੋ ਨ ਖਲ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਭਾਵ੍ਯਭਾਵਕਭਾਵਾਭਾਵਾਤ੍ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯਮਯਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵਾਦਿ- ਵੇਦਕੋਪਿ, ਕਥਂ ਪੁਨਃ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਣਃ ਕਰ੍ਤਾ ਨਾਮ ? ਅਥੈਤਦਾਯਾਤਮ੍ — ਯਤਃ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯਮਯਾਨਾਂ ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਨਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾ ਗੁਣਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਾਃ ਕੇਵਲਾ ਏਵ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ, ਤਤਃ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਣਾਮਕਰ੍ਤਾ ਜੀਵੋ, ਗੁਣਾ ਏਵ ਤਤ੍ਕਰ੍ਤਾਰਃ . ਤੇ ਤੁ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਵ . ਤਤਃ ਸ੍ਥਿਤਂ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਣਃ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਵੈਕਂ ਕਰ੍ਤ੍ਰੁ .
ਟੀਕਾ : — ਵਾਸ੍ਤਵਮੇਂ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਕਾ, ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯ ਹੀ ਏਕ ਕਰ੍ਤਾ ਹੈ; ਉਸਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ — ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵ, ਅਵਿਰਤਿ, ਕਸ਼ਾਯ ਔਰ ਯੋਗ ਬਨ੍ਧਕੇ ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਹੇਤੁ ਹੋਨੇਸੇ ਚਾਰ ਕਰ੍ਤਾ ਹੈਂ; ਵੇ ਹੀ ਭੇਦਰੂਪ ਕਿਯੇ ਜਾਨੇ ਪਰ (ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਉਨ੍ਹੀਂ ਕੇ ਭੇਦ ਕਰਨੇ ਪਰ), ਮਿਥ੍ਯਾਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਿਸੇ ਲੇਕਰ ਸਯੋਗਕੇਵਲੀ ਪਰ੍ਯਂਤ ਤੇਰਹ ਕਰ੍ਤਾ ਹੈ . ਅਬ, ਜੋ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਕੇ ਵਿਪਾਕਕੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੋਨੇਸੇ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤ ਅਚੇਤਨ ਹੈਂ ਐਸੇ ਤੇਰਹ ਕਰ੍ਤਾ ਹੀ ਕੇਵਲ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਪਕਭਾਵਸੇ ਯਦਿ ਕੁਛ ਭੀ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਕੋ ਕਰੇਂ ਤੋ ਭਲੇ ਕਰੇਂ; ਇਸਮੇਂ ਜੀਵਕਾ ਕ੍ਯਾ ਆਯਾ ? (ਕੁਛ ਭੀ ਨਹੀਂ .) ਯਹਾਁ ਯਹ ਤਰ੍ਕ ਹੈ ਕਿ ‘‘ਪੁਦ੍ਗਲਮਯ ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵਾਦਿਕੋ ਭੋਗਤਾ ਹੁਆ ਜੀਵ ਸ੍ਵਯਂ ਹੀ ਮਿਥ੍ਯਾਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਿ ਹੋਕਰ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਕੋ ਕਰਤਾ ਹੈ’’ . (ਇਸਕਾ ਸਮਾਧਾਨ ਯਹ ਹੈ ਕਿ : — ) ਯਹ ਤਰ੍ਕ ਵਾਸ੍ਤਵਮੇਂ ਅਵਿਵੇਕ ਹੈ, ਕ੍ਯੋਂਕਿ ਭਾਵ੍ਯਭਾਵਕਭਾਵਕਾ ਅਭਾਵ ਹੋਨੇਸੇ ਆਤ੍ਮਾ ਨਿਸ਼੍ਚਯਸੇ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯਮਯ ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵਾਦਿਕਾ ਭੋਕ੍ਤਾ ਭੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਬ ਫਿ ਰ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਕਾ ਕਰ੍ਤਾ ਕੈਸੇ ਹੋ ਸਕਤਾ ਹੈ ? ਇਸਲਿਯੇ ਯਹ ਸਿਦ੍ਧ ਹੁਆ ਕਿ — ਜੋ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯਮਯ ਚਾਰ ਸਾਮਾਨ੍ਯਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋਂਕੇ ਭੇਦਰੂਪ ਤੇਰਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਹੈਂ ਜੋ ਕਿ ‘ਗੁਣ’ ਸ਼ਬ੍ਦਸੇ (ਗੁਣਸ੍ਥਾਨ ਨਾਮਸੇ) ਕਹੇ ਜਾਤੇ ਹੈਂ ਵੇ ਹੀ ਮਾਤ੍ਰ ਕਰ੍ਮੋਂਕੋ ਕਰਤੇ ਹੈਂ, ਇਸਲਿਯੇ ਜੀਵ ਪੁਦਗਲਕਰ੍ਮੋਂਕਾ ਅਕਰ੍ਤਾ ਹੈ, ਕਿਨ੍ਤੁ ‘ਗੁਣ’ ਹੀ ਉਨਕੇ ਕਰ੍ਤਾ ਹੈਂ; ਔਰ ਵੇ ‘ਗੁਣ’ ਤੋ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯ ਹੀ ਹੈਂ; ਇਸਸੇ ਯਹ ਸਿਦ੍ਧ ਹੁਆ ਕਿ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਕਾ, ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯ ਹੀ ਏਕ ਕਰ੍ਤਾ ਹੈ .
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਂਮੇਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋਂਕੋ ਬਨ੍ਧਕਾ ਕਰ੍ਤਾ ਕਹਾ ਗਯਾ ਹੈ . ਗੁਣਸ੍ਥਾਨ ਭੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਹੀ ਹੈਂ, ਇਸਲਿਯੇ ਯੇ ਗੁਣਸ੍ਥਾਨ ਬਨ੍ਧਕੇ ਕਰ੍ਤਾ ਹੈਂ ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਕੇ ਕਰ੍ਤਾ ਹੈਂ . ਔਰ ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵਾਦਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਯਾ ਗੁਣਸ੍ਥਾਨਰੂਪ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਅਚੇਤਨ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯਮਯ ਹੀ ਹੈਂ; ਇਸਸੇ ਯਹ ਸਿਦ੍ਧ ਹੁਆ ਕਿ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯ ਹੀ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਕਾ ਕਰ੍ਤਾ ਹੈ, ਜੀਵ ਨਹੀਂ . ਜੀਵਕੋ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਕਾ ਕਰ੍ਤਾ ਮਾਨਨਾ ਅਜ੍ਞਾਨ ਹੈ ..੧੦੯ ਸੇ ੧੧੨..