ਯਦਿ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਜੀਵੇ ਸ੍ਵਯਮਬਦ੍ਧਂ ਸਤ੍ਕਰ੍ਮਭਾਵੇਨ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਨ ਪਰਿਣਮੇਤ, ਤਦਾ ਤਦਪਰਿਣਾਮ੍ਯੇਵ ਸ੍ਯਾਤ੍ . ਤਥਾ ਸਤਿ ਸਂਸਾਰਾਭਾਵਃ . ਅਥ ਜੀਵਃ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮਭਾਵੇਨ ਪਰਿਣਾਮਯਤਿ ਤਤੋ ਨ ਸਂਸਾਰਾਭਾਵਃ ਇਤਿ ਤਰ੍ਕਃ . ਕਿਂ ਸ੍ਵਯਮਪਰਿਣਮਮਾਨਂ ਪਰਿਣਮਮਾਨਂ ਵਾ ਜੀਵਃ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮਭਾਵੇਨ ਪਰਿਣਾਮਯੇਤ੍ ? ਨ ਤਾਵਤ੍ਤਤ੍ਸ੍ਵਯਮਪਰਿਣਮਮਾਨਂ ਪਰੇਣ ਪਰਿਣਮਯਿਤੁਂ ਪਾਰ੍ਯੇਤ; ਨ ਹਿ ਸ੍ਵਤੋਸਤੀ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਕਰ੍ਤੁਮਨ੍ਯੇਨ ਪਾਰ੍ਯਤੇ . ਸ੍ਵਯਂ ਪਰਿਣਮਮਾਨਂ ਤੁ ਨ ਪਰਂ ਪਰਿਣਮਯਿਤਾਰਮਪੇਕ੍ਸ਼ੇਤ; ਨ ਹਿ ਵਸ੍ਤੁਸ਼ਕ੍ਤਯਃ ਪਰਮਪੇਕ੍ਸ਼ਨ੍ਤੇ . ਤਤਃ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪਰਿਣਾਮਸ੍ਵਭਾਵਂ ਸ੍ਵਯਮੇਵਾਸ੍ਤੁ . ਤਥਾ ਸਤਿ ਕਲਸ਼ਪਰਿਣਤਾ ਮ੍ਰੁਤ੍ਤਿਕਾ ਸ੍ਵਯਂ ਕਲਸ਼ ਇਵ ਜਡਸ੍ਵਭਾਵਜ੍ਞਾਨਾਵਰਣਾਦਿਕਰ੍ਮਪਰਿਣਤਂ ਤਦੇਵ ਸ੍ਵਯਂ ਜ੍ਞਾਨਾਵਰਣਾਦਿਕਰ੍ਮ ਸ੍ਯਾਤ੍ . ਇਤਿ ਸਿਦ੍ਧਂ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਪਰਿਣਾਮਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਮ੍ .
ਸ੍ਵਭਾਵਭੂਤਾ ਪਰਿਣਾਮਸ਼ਕ੍ਤਿਃ .
ਯਮਾਤ੍ਮਨਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ ਏਵ ਕਰ੍ਤਾ ..੬੪..
ਟੀਕਾ : — ਯਦਿ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯ ਜੀਵਮੇਂ ਸ੍ਵਯਂ ਨ ਬਨ੍ਧਤਾ ਹੁਆ ਕਰ੍ਮਭਾਵਸੇ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਨਹੀਂ ਪਰਿਣਮਤਾ ਹੋ, ਤੋ ਵਹ ਅਪਰਿਣਾਮੀ ਹੀ ਸਿਦ੍ਧ ਹੋਗਾ . ਐਸਾ ਹੋਨੇ ਪਰ, ਸਂਸਾਰਕਾ ਅਭਾਵ ਹੋਗਾ . (ਕ੍ਯੋਂਕਿ ਯਦਿ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯ ਕਰ੍ਮਰੂਪ ਨਹੀਂ ਪਰਿਣਮੇ ਤੋ ਜੀਵ ਕਰ੍ਮਰਹਿਤ ਸਿਦ੍ਧ ਹੋਵੇ; ਤਬ ਫਿ ਰ ਸਂਸਾਰ ਕਿਸਕਾ ?) ਯਦਿ ਯਹਾਁ ਯਹ ਤਰ੍ਕ ਉਪਸ੍ਥਿਤ ਕਿਯਾ ਜਾਯੇ ਕਿ ‘‘ਜੀਵ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯਕੋ ਕਰ੍ਮਭਾਵਸੇ ਪਰਿਣਮਾਤਾ ਹੈ, ਇਸਲਿਯੇ ਸਂਸਾਰਕਾ ਅਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੋਗਾ’’, ਤੋ ਉਸਕਾ ਨਿਰਾਕਰਣ ਦੋ ਪਕ੍ਸ਼ੋਂਕੋ ਲੇਕਰ ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਯਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਕਿਃ – ਕ੍ਯਾ ਜੀਵ ਸ੍ਵਯਂ ਅਪਰਿਣਮਤੇ ਹੁਏ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯਕੋ ਕਰ੍ਮ ਭਾਵਰੂਪ ਪਰਿਣਮਾਤਾ ਹੈ ਯਾ ਸ੍ਵਯਂ ਪਰਿਣਮਤੇ ਹੁਏਕੋ ? ਪ੍ਰਥਮ, ਸ੍ਵਯਂ ਅਪਰਿਣਮਤੇ ਹੁਏਕੋ ਦੂਸਰੇਕੇ ਦ੍ਵਾਰਾ ਨਹੀਂ ਪਰਿਣਮਾਯਾ ਜਾ ਸਕਤਾ; ਕ੍ਯੋਂਕਿ (ਵਸ੍ਤੁਮੇਂ) ਜੋ ਸ਼ਕ੍ਤਿ ਸ੍ਵਤਃ ਨ ਹੋ ਉਸੇ ਅਨ੍ਯ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਤਾ . (ਇਸਲਿਯੇ ਪ੍ਰਥਮ ਪਕ੍ਸ਼ ਅਸਤ੍ਯ ਹੈ .) ਔਰ ਸ੍ਵਯਂ ਪਰਿਣਮਤੇ ਹੁਏਕੋ ਅਨ੍ਯ ਪਰਿਣਮਾਨੇਵਾਲੇਕੀ ਅਪੇਕ੍ਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੋਤੀ; ਕ੍ਯੋਂਕਿ ਵਸ੍ਤੁਕੀ ਸ਼ਕ੍ਤਿਯਾਁ ਪਰਕੀ ਅਪੇਕ੍ਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਰਖਤੀਂ . (ਇਸਲਿਯੇ ਦੂਸਰਾ ਪਕ੍ਸ਼ ਭੀ ਅਸਤ੍ਯ ਹੈ .) ਅਤਃ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯ ਪਰਿਣਮਨਸ੍ਵਭਾਵਵਾਲਾ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਹੋ . ਐਸਾ ਹੋਨੇਸੇ, ਜੈਸੇ ਘਟਰੂਪ ਪਰਿਣਮਿਤ ਮਿਟ੍ਟੀ ਹੀ ਸ੍ਵਯਂ ਘਟ ਹੈ ਉਸੀ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਜੜ ਸ੍ਵਭਾਵਵਾਲੇ ਜ੍ਞਾਨਾਵਰਣਾਦਿਕਰ੍ਮਰੂਪ ਪਰਿਣਮਿਤ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯ ਹੀ ਸ੍ਵਯਂ ਜ੍ਞਾਨਾਵਰਣਾਦਿਕਰ੍ਮ ਹੈ . ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯਕਾ ਪਰਿਣਾਮਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵ ਸਿਦ੍ਧ ਹੁਆ ..੧੧੬ ਸੇ ੧੨੦..
ਅਬ ਇਸੀ ਅਰ੍ਥਕਾ ਕਲਸ਼ਰੂਪ ਕਾਵ੍ਯ ਕਹਤੇ ਹੈਂ : —
ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਥ : — [ਇਤਿ ] ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ [ਪੁਦ੍ਗਲਸ੍ਯ ] ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯਕੀ [ਸ੍ਵਭਾਵਭੂਤਾ
੧੯੮