ਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ਾਭ੍ਯਾਂ ਸਮਮੇਕੀਭੂਯ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਤਾਹਂਕਾਰਃ ਸ੍ਵਯਂ ਕਿਲੈਸ਼ੋਹਂ ਰਜ੍ਯੇ ਰੁਸ਼੍ਯਾਮੀਤਿ ਰਜ੍ਯਤੇ ਰੁਸ਼੍ਯਤਿ ਚ;
ਤਸ੍ਮਾਦਜ੍ਞਾਨਮਯਭਾਵਾਦਜ੍ਞਾਨੀ ਪਰੌ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ਾਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਕਰੋਤਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ .
ਜ੍ਞਾਨਿਨਸ੍ਤੁ ਸਮ੍ਯਕ੍ਸ੍ਵਪਰਵਿਵੇਕੇਨਾਤ੍ਯਨ੍ਤੋਦਿਤਵਿਵਿਕ੍ਤਾਤ੍ਮਖ੍ਯਾਤਿਤ੍ਵਾਦ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਜ੍ਞਾਨਮਯ ਏਵ ਭਾਵਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਸਤਿ ਸ੍ਵਪਰਯੋਰ੍ਨਾਨਾਤ੍ਵਵਿਜ੍ਞਾਨੇਨ ਜ੍ਞਾਨਮਾਤ੍ਰੇ ਸ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਸੁਨਿਵਿਸ਼੍ਟਃ ਪਰਾਭ੍ਯਾਂ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰੁਥਗ੍ਭੂਤਤਯਾ ਸ੍ਵਰਸਤ ਏਵ ਨਿਵ੍ਰੁਤ੍ਤਾਹਂਕਾਰਃ ਸ੍ਵਯਂ ਕਿਲ ਕੇਵਲਂ ਜਾਨਾਤ੍ਯੇਵ, ਨ ਰਜ੍ਯਤੇ, ਨ ਚ ਰੁਸ਼੍ਯਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਜ੍ਞਾਨਮਯਭਾਵਾਤ੍ ਜ੍ਞਾਨੀ ਪਰੌ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ਾਵਾਤ੍ਮਾਨਮਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨ ਕਰੋਤਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ . ਆਤ੍ਮਾਕੀ ਖ੍ਯਾਤਿ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤ ਅਸ੍ਤ ਹੋ ਗਈ ਹੋਨੇਸੇ, ਅਜ੍ਞਾਨਮਯ ਭਾਵ ਹੀ ਹੋਤਾ ਹੈ, ਔਰ ਉਸਕੇ ਹੋਨੇਸੇ, ਸ੍ਵ-ਪਰਕੇ ਏਕਤ੍ਵਕੇ ਅਧ੍ਯਾਸਕੇ ਕਾਰਣ ਜ੍ਞਾਨਮਾਤ੍ਰ ਐਸੇ ਨਿਜਮੇਂਸੇ (ਆਤ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪਮੇਂਸੇ) ਭ੍ਰਸ਼੍ਟ ਹੁਆ, ਪਰ ਐਸੇ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ਕੇ ਸਾਥ ਏਕ ਹੋਕਰ ਜਿਸਕੇ ਅਹਂਕਾਰ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ ਰਹਾ ਹੈ ਐਸਾ ਸ੍ਵਯਂ ‘ਯਹ ਮੈਂ ਵਾਸ੍ਤਵਮੇਂ ਰਾਗੀ ਹੂਁ, ਦ੍ਵੇਸ਼ੀ ਹੂਁ (ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਯਹ ਮੈਂ ਰਾਗ ਕਰਤਾ ਹੂਁ, ਦ੍ਵੇਸ਼ ਕਰਤਾ ਹੂਁ )’ ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ (ਮਾਨਤਾ ਹੁਆ) ਰਾਗੀ ਔਰ ਦ੍ਵੇਸ਼ੀ ਹੋਤਾ ਹੈ; ਇਸਲਿਯੇ ਅਜ੍ਞਾਨਮਯ ਭਾਵਕੇ ਕਾਰਣ ਅਜ੍ਞਾਨੀ ਅਪਨੇਕੋ ਪਰ ਐਸੇ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ਰੂਪ ਕਰਤਾ ਹੁਆ ਕਰ੍ਮੋਂਕੋ ਕਰਤਾ ਹੈ
ਜ੍ਞਾਨੀਕੇ ਤੋ, ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਕਾਰਸੇ ਸ੍ਵਪਰਵਿਵੇਕਕੇ ਦ੍ਵਾਰਾ ਭਿਨ੍ਨ ਆਤ੍ਮਾਕੀ ਖ੍ਯਾਤਿ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤ ਉਦਯਕੋ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਹੁਈ ਹੋਨੇਸੇ, ਜ੍ਞਾਨਮਯ ਭਾਵ ਹੀ ਹੋਤਾ ਹੈ, ਔਰ ਉਸਕੇ ਹੋਨੇਸੇ, ਸ੍ਵ-ਪਰਕੇ ਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵਕੇ ਵਿਜ੍ਞਾਨਕੇ ਕਾਰਣ ਜ੍ਞਾਨਮਾਤ੍ਰ ਐਸੇ ਨਿਜਮੇਂ ਸੁਨਿਵਿਸ਼੍ਟ (ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਕਾਰਸੇ ਸ੍ਥਿਤ) ਹੁਆ, ਪਰ ਐਸੇ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ਸੇ ਪ੍ਰੁਥਗ੍ਭੂਤਤਾਕੇ (ਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵਕੇ) ਕਾਰਣ ਨਿਜਰਸਸੇ ਹੀ ਜਿਸਕੇ ਅਹਂਕਾਰ ਨਿਵ੍ਰੁਤ੍ਤ ਹੁਆ ਹੈ ਐਸਾ ਸ੍ਵਯਂ ਵਾਸ੍ਤਵਮੇਂ ਮਾਤ੍ਰ ਜਾਨਤਾ ਹੀ ਹੈ, ਰਾਗੀ ਔਰ ਦ੍ਵੇਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ (ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਤਾ); ਇਸਲਿਯੇ ਜ੍ਞਾਨਮਯ ਭਾਵਕੇ ਕਾਰਣ ਜ੍ਞਾਨੀ ਅਪਨੇਕੋ ਪਰ ਐਸੇ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ਰੂਪ ਨ ਕਰਤਾ ਹੁਆ ਕਰ੍ਮੋਂਕੋ ਨਹੀਂ ਕਰਤਾ
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਇਸ ਆਤ੍ਮਾਕੇ ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਕ ਮੋਹਨੀਯ ਕਰ੍ਮਕੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰੁਤਿਕਾ (ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ਕਾ) ਉਦਯ ਆਨੇ ਪਰ, ਅਪਨੇ ਉਪਯੋਗਮੇਂ ਉਸਕਾ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ਰੂਪ ਮਲਿਨ ਸ੍ਵਾਦ ਆਤਾ ਹੈ . ਅਜ੍ਞਾਨੀਕੇ ਸ੍ਵ-ਪਰਕਾ ਭੇਦਜ੍ਞਾਨ ਨ ਹੋਨੇਸੇ ਵਹ ਯਹ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ‘‘ਯਹ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ਰੂਪ ਮਲਿਨ ਉਪਯੋਗ ਹੀ ਮੇਰਾ ਸ੍ਵਰੂਪ ਹੈ — ਵਹੀ ਮੈਂ ਹੂਁ’’ . ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ਮੇਂ ਅਹਂਬੁਦ੍ਧਿ ਕਰਤਾ ਹੁਆ ਅਜ੍ਞਾਨੀ ਅਪਨੇਕੋ ਰਾਗੀਦ੍ਵੇਸ਼ੀ ਕਰਤਾ ਹੈ; ਇਸਲਿਯੇ ਵਹ ਕਰ੍ਮੋਂਕੋ ਕਰਤਾ ਹੈ . ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਅਜ੍ਞਾਨਮਯ ਭਾਵਸੇ ਕਰ੍ਮਬਨ੍ਧ ਹੋਤਾ ਹੈ .
ਜ੍ਞਾਨੀਕੇ ਭੇਦਜ੍ਞਾਨ ਹੋਨੇਸੇ ਵਹ ਐਸਾ ਜਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ‘‘ਜ੍ਞਾਨਮਾਤ੍ਰ ਸ਼ੁਦ੍ਧ ਉਪਯੋਗ ਹੈ ਵਹੀ ਮੇਰਾ ਸ੍ਵਰੂਪ ਹੈ — ਵਹੀ ਮੈਂ ਹੂਁ; ਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ ਕਰ੍ਮੋਂਕਾ ਰਸ ਹੈ, ਵਹ ਮੇਰਾ ਸ੍ਵਰੂਪ ਨਹੀਂ ਹੈ’’ . ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ਮੇਂ ਅਹਂਬੁਦ੍ਧਿ ਨ ਕਰਤਾ ਹੁਆ ਜ੍ਞਾਨੀ ਅਪਨੇਕੋ ਰਾਗੀਦ੍ਵੇਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕਰਤਾ, ਕੇਵਲ ਜ੍ਞਾਤਾ ਹੀ ਰਹਤਾ ਹੈ; ਇਸਲਿਯੇ
੨੦੪