ਯਤੋ ਹ੍ਯਜ੍ਞਾਨਮਯਾਦ੍ਭਾਵਾਦ੍ਯਃ ਕਸ਼੍ਚਨਾਪਿ ਭਾਵੋ ਭਵਤਿ ਸ ਸਰ੍ਵੋਪ੍ਯਜ੍ਞਾਨਮਯਤ੍ਵਮਨਤਿ- ਵਰ੍ਤਮਾਨੋਜ੍ਞਾਨਮਯ ਏਵ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਤਃ ਸਰ੍ਵੇ ਏਵਾਜ੍ਞਾਨਮਯਾ ਅਜ੍ਞਾਨਿਨੋ ਭਾਵਾਃ . ਯਤਸ਼੍ਚ ਜ੍ਞਾਨਮਯਾਦ੍ਭਾਵਾਦ੍ਯਃ ਕਸ਼੍ਚਨਾਪਿ ਭਾਵੋ ਭਵਤਿ ਸ ਸਰ੍ਵੋਪਿ ਜ੍ਞਾਨਮਯਤ੍ਵਮਨਤਿਵਰ੍ਤਮਾਨੋ ਜ੍ਞਾਨਮਯ ਏਵ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਤਃ ਸਰ੍ਵੇ ਏਵ ਜ੍ਞਾਨਮਯਾ ਜ੍ਞਾਨਿਨੋ ਭਾਵਾਃ .
ਅਥੈਤਦੇਵ ਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਾਨ੍ਤੇਨ ਸਮਰ੍ਥਯਤੇ — [ਭਾਵਃ ] ਭਾਵ [ਜਾਯਤੇ ] ਉਤ੍ਪਨ੍ਨ ਹੋਤਾ ਹੈ, [ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ] ਇਸਲਿਯੇ [ਅਜ੍ਞਾਨਿਨਃ ] ਅਜ੍ਞਾਨੀਕੇ [ਭਾਵਾਃ ] ਭਾਵ [ਅਜ੍ਞਾਨਮਯਾਃ ] ਅਜ੍ਞਾਨਮਯ ਹੀ ਹੋਤੇ ਹੈਂ .
ਟੀਕਾ : — ਵਾਸ੍ਤਵਮੇਂ ਅਜ੍ਞਾਨਮਯ ਭਾਵਮੇਂਸੇ ਜੋ ਕੋਈ ਭਾਵ ਹੋਤਾ ਹੈ ਵਹ ਸਬ ਹੀ ਅਜ੍ਞਾਨਮਯਤਾਕਾ ਉਲ੍ਲਂਘਨ ਨ ਕਰਤਾ ਹੁਆ ਅਜ੍ਞਾਨਮਯ ਹੀ ਹੋਤਾ ਹੈ, ਇਸਲਿਯੇ ਅਜ੍ਞਾਨੀਕੇ ਸਭੀ ਭਾਵ ਅਜ੍ਞਾਨਮਯ ਹੋਤੇ ਹੈਂ . ਔਰ ਜ੍ਞਾਨਮਯ ਭਾਵਮੇਂਸੇ ਜੋ ਕੋਈ ਭੀ ਭਾਵ ਹੋਤਾ ਹੈ ਵਹ ਸਬ ਹੀ ਜ੍ਞਾਨਮਯਤਾਕਾ ਉਲ੍ਲਂਘਨ ਨ ਕਰਤਾ ਹੁਆ ਜ੍ਞਾਨਮਯ ਹੀ ਹੋਤਾ ਹੈ, ਇਸਲਿਯੇ ਜ੍ਞਾਨੀਕੇ ਸਭੀ ਭਾਵ ਜ੍ਞਾਨਮਯ ਹੋਤੇ ਹੈਂ .
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਜ੍ਞਾਨੀਕਾ ਪਰਿਣਮਨ ਅਜ੍ਞਾਨੀਕੇ ਪਰਿਣਮਨਸੇ ਭਿਨ੍ਨ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਰਕਾ ਹੈ . ਅਜ੍ਞਾਨੀਕਾ ਪਰਿਣਮਨ ਅਜ੍ਞਾਨਮਯ ਔਰ ਜ੍ਞਾਨੀਕਾ ਜ੍ਞਾਨਮਯ ਹੈ; ਇਸਲਿਯੇ ਅਜ੍ਞਾਨੀਕੇ ਕ੍ਰੋਧ, ਮਾਨ, ਵ੍ਰਤ, ਤਪ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਸਮਸ੍ਤ ਭਾਵ ਅਜ੍ਞਾਨਜਾਤਿਕਾ ਉਲ੍ਲਂਘਨ ਨ ਕਰਨੇਸੇ ਅਜ੍ਞਾਨਮਯ ਹੀ ਹੈਂ ਔਰ ਜ੍ਞਾਨੀਕੇ ਸਮਸ੍ਤ ਭਾਵ ਜ੍ਞਾਨਜਾਤਿਕਾ ਉਲ੍ਲਂਘਨ ਨ ਕਰਨੇਸੇ ਜ੍ਞਾਨਮਯ ਹੀ ਹੈਂ ..੧੨੮-੧੨੯..
ਅਬ ਇਸੀ ਅਰ੍ਥਕਾ ਕਲਸ਼ਰੂਪ ਕਾਵ੍ਯ ਕਹਤੇ ਹੈਂ : —
ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਥ : — [ਜ੍ਞਾਨਿਨਃ ] ਜ੍ਞਾਨੀਕੇ [ਸਰ੍ਵੇ ਭਾਵਾਃ ] ਸਮਸ੍ਤ ਭਾਵ [ਜ੍ਞਾਨਨਿਰ੍ਵ੍ਰੁਤ੍ਤਾਃ ਹਿ ] ਜ੍ਞਾਨਸੇ ਰਚਿਤ [ਭਵਨ੍ਤਿ ] ਹੋਤੇ ਹੈਂ [ਤੁ ] ਔਰ [ਅਜ੍ਞਾਨਿਨਃ ] ਅਜ੍ਞਾਨੀਕੇ [ਸਰ੍ਵੇ ਅਪਿ ਤੇ ] ਸਮਸ੍ਤ ਭਾਵ [ਅਜ੍ਞਾਨਨਿਰ੍ਵ੍ਰੁਤ੍ਤਾਃ ] ਅਜ੍ਞਾਨਸੇ ਰਚਿਤ [ਭਵਨ੍ਤਿ ] ਹੋਤੇ ਹੈਂ .੬੭.
ਅਬ ਇਸੀ ਅਰ੍ਥਕੋ ਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਾਨ੍ਤਸੇ ਦ੍ਰੁਢ ਕਰਤੇ ਹੈਂ : —
੨੦੬