ਕਾਲਾਯਸਵਲਯਾਦਯ ਏਵ ਭਵੇਯੁਃ, ਨ ਪੁਨਰ੍ਜਾਮ੍ਬੂਨਦਕੁਣ੍ਡਲਾਦਯਃ; ਤਥਾ ਜੀਵਸ੍ਯ ਸ੍ਵਯਂ ਪਰਿਣਾਮ-
ਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵੇ ਸਤ੍ਯਪਿ, ਕਾਰਣਾਨੁਵਿਧਾਯਿਤ੍ਵਾਦੇਵ ਕਾਰ੍ਯਾਣਾਂ, ਅਜ੍ਞਾਨਿਨਃ ਸ੍ਵਯਮਜ੍ਞਾਨਮਯਾਦ੍ਭਾਵਾਦਜ੍ਞਾਨ-
ਜਾਤਿਮਨਤਿਵਰ੍ਤਮਾਨਾ ਵਿਵਿਧਾ ਅਪ੍ਯਜ੍ਞਾਨਮਯਾ ਏਵ ਭਾਵਾ ਭਵੇਯੁਃ, ਨ ਪੁਨਰ੍ਜ੍ਞਾਨਮਯਾਃ, ਜ੍ਞਾਨਿਨਸ਼੍ਚ
ਸ੍ਵਯਂ ਜ੍ਞਾਨਮਯਾਦ੍ਭਾਵਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨਜਾਤਿਮਨਤਿਵਰ੍ਤਮਾਨਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਜ੍ਞਾਨਮਯਾ ਏਵ ਭਾਵਾ ਭਵੇਯੁਃ, ਨ
ਪੁਨਰਜ੍ਞਾਨਮਯਾਃ .
ਕਿ ਸ੍ਵਯਂ ਅਜ੍ਞਾਨਮਯ ਭਾਵ ਹੈ ਉਸਕੇ — ਅਜ੍ਞਾਨਮਯ ਭਾਵਮੇਂਸੇ, ਅਜ੍ਞਾਨਜਾਤਿਕਾ ਉਲ੍ਲਂਘਨ ਨ ਕਰਤੇ ਹੁਏ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰਕੇ ਅਜ੍ਞਾਨਮਯ ਭਾਵ ਹੀ ਹੋਤੇ ਹੈਂ; ਕਿਨ੍ਤੁ ਜ੍ਞਾਨਮਯ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੋਤੇ, ਤਥਾ ਜ੍ਞਾਨੀਕੇ — ਜੋ ਕਿ ਸ੍ਵਯਂ ਜ੍ਞਾਨਮਯ ਭਾਵ ਹੈਂ ਉਸਕੇ — ਜ੍ਞਾਨਮਯ ਭਾਵਮੇਂਸੇ, ਜ੍ਞਾਨਕੀ ਜਾਤਿਕਾ ਉਲ੍ਲਂਘਨ ਨ ਕਰਤੇ ਹੁਏ ਸਮਸ੍ਤ ਜ੍ਞਾਨਮਯ ਭਾਵ ਹੀ ਹੋਤੇ ਹੈਂ; ਕਿਨ੍ਤੁ ਅਜ੍ਞਾਨਮਯ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੋਤੇ .
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ‘ਜੈਸਾ ਕਾਰਣ ਹੋਤਾ ਹੈ ਵੈਸਾ ਹੀ ਕਾਰ੍ਯ ਹੋਤਾ ਹੈ’ ਇਸ ਨ੍ਯਾਯਸੇ ਜੈਸੇ ਲੋਹੇਮੇਂਸੇ ਲੌਹਮਯ ਕੜਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਵਸ੍ਤੁਏਁ ਹੋਤੀ ਹੈਂ ਔਰ ਸੁਵਰ੍ਣਮੇਂਸੇ ਸੁਵਰ੍ਣਮਯ ਆਭੂਸ਼ਣ ਹੋਤੇ ਹੈਂ, ਇਸੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਜ੍ਞਾਨੀ ਸ੍ਵਯਂ ਅਜ੍ਞਾਨਮਯ ਭਾਵ ਹੋਨੇਸੇ ਉਸਕੇ (ਅਜ੍ਞਾਨਮਯ ਭਾਵਮੇਂਸੇ) ਅਜ੍ਞਾਨਮਯ ਭਾਵ ਹੀ ਹੋਤੇ ਹੈਂ ਔਰ ਜ੍ਞਾਨੀ ਸ੍ਵਯਂ ਜ੍ਞਾਨਮਯ ਭਾਵ ਹੋਨੇਸੇ ਉਸਕੇ (ਜ੍ਞਾਨਮਯ ਭਾਵਮੇਂਸੇ) ਜ੍ਞਾਨਮਯ ਭਾਵ ਹੀ ਹੋਤੇ ਹੈਂ .
ਅਜ੍ਞਾਨੀਕੇ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭ ਭਾਵੋਂਮੇਂ ਆਤ੍ਮਬੁਦ੍ਧਿ ਹੋਨੇਸੇ ਉਸਕੇ ਸਮਸ੍ਤ ਭਾਵ ਅਜ੍ਞਾਨਮਯ ਹੀ ਹੈਂ .
ਅਵਿਰਤ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਿ ( – ਜ੍ਞਾਨੀ)ਕੇ ਯਦ੍ਯਪਿ ਚਾਰਿਤ੍ਰਮੋਹਕੇ ਉਦਯ ਹੋਨੇ ਪਰ ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਕ ਭਾਵ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਹੈਂ ਤਥਾਪਿ ਉਸਕੇ ਉਨ ਭਾਵੋਂਮੇਂ ਆਤ੍ਮਬੁਦ੍ਧਿ ਨਹੀਂ ਹੈਂ, ਵਹ ਉਨ੍ਹੇਂ ਪਰਕੇ ਨਿਮਿਤ੍ਤਸੇ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨ ਉਪਾਧਿ ਮਾਨਤਾ ਹੈ . ਉਸਕੇ ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਕ ਕਰ੍ਮ ਉਦਯਮੇਂ ਆਕਰ ਖਿਰ ਜਾਤੇ ਹੈਂ — ਵਹ ਭਵਿਸ਼੍ਯਕਾ ਐਸਾ ਬਨ੍ਧ ਨਹੀਂ ਕਰਤਾ ਕਿ ਜਿਸਸੇ ਸਂਸਾਰਪਰਿਭ੍ਰਮਣ ਬਢੇ; ਕ੍ਯੋਂਕਿ (ਜ੍ਞਾਨੀ) ਸ੍ਵਯਂ ਉਦ੍ਯਮੀ ਹੋਕਰ ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਭਾਵਰੂਪ ਪਰਿਣਮਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਔਰ ਯਦ੍ਯਪਿ ਉਦਯਕੀ ੧ਬਲਵਤ੍ਤਾਸੇ ਪਰਿਣਮਤਾ ਹੈ ਤਥਾਪਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਰੁਤ੍ਵਕਾ ਉਲ੍ਲਂਘਨ ਕਰਕੇ ਪਰਿਣਮਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਜ੍ਞਾਨੀਕਾ ਸ੍ਵਾਮਿਤ੍ਵ ਨਿਰਨ੍ਤਰ ਜ੍ਞਾਨਮੇਂ ਹੀ ਵਰ੍ਤਤਾ ਹੈ, ਇਸਲਿਯੇ ਵਹ ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਭਾਵੋਂਕਾ ਅਨ੍ਯ ਜ੍ਞੇਯੋਂਕੀ ਭਾਁਤਿ ਜ੍ਞਾਤਾ ਹੀ ਹੈ, ਕਰ੍ਤਾ ਨਹੀਂ . ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਜ੍ਞਾਨੀਕੇ ਸਮਸ੍ਤ ਭਾਵ ਜ੍ਞਾਨਮਯ ਹੀ ਹੈਂ ..੧੩੦-੧੩੧..
ਹੀ ਹੋਤੇ ਹੈਂ, ਫਿ ਰ ਭੀ ਵੇ ਰੁਚਿਪੂਰ੍ਵਕ ਨਹੀਂ ਹੋਤੇ ਇਸ ਕਾਰਣ ਉਨ ਭਾਵੋਂਕੋ ‘ਕਰ੍ਮਕੀ ਬਲਵਤ੍ਤਾਸੇ ਹੋਨੇਵਾਲੇ ਭਾਵ’
ਕਹਨੇਮੇਂ ਆਤੇ ਹੈਂ . ਇਸਸੇ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਨਾ ਕਿ ‘ਜੜ ਦ੍ਰਵ੍ਯਕਰ੍ਮ ਆਤ੍ਮਾਕੇ ਊ ਪਰ ਲੇਸ਼ਮਾਤ੍ਰ ਭੀ ਜੋਰ ਕਰ ਸਕਤਾ
ਭੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਮਾਤ੍ਰ ਚਾਰਿਤ੍ਰਾਦਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੀ ਨਿਰ੍ਬਲਤਾ ਹੈ — ਐਸਾ ਆਸ਼ਯ ਬਤਲਾਨੇਕੇ ਲਿਯੇ ਐਸਾ ਕਹਾ ਹੈ .’ ਜਹਾਁ
੨੦੮
੧ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਿਕੀ ਰੁਚਿ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਤ੍ਮਦ੍ਰਵ੍ਯਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਹੀ ਹੋਤੀ ਹੈ; ਉਨਕੀ ਕਭੀ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ਾਦਿ ਭਾਵੋਂਕੀ ਰੁਚਿ ਨਹੀਂ ਹੋਤੀ .