ਸਮ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਮੋਕ੍ਸ਼ਹੇਤੋਃ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਕਂ ਕਿਲ ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵਂ, ਤਤ੍ਤੁ ਸ੍ਵਯਂ ਕਰ੍ਮੈਵ, ਤਦੁਦਯਾਦੇਵ ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਮਿਥ੍ਯਾਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਿਤ੍ਵਮ੍ . ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਮੋਕ੍ਸ਼ਹੇਤੋਃ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਕਂ ਕਿਲਾਜ੍ਞਾਨਂ, ਤਤ੍ਤੁ ਸ੍ਵਯਂ ਕਰ੍ਮੈਵ, ਤਦੁਦਯਾਦੇਵ ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਿਤ੍ਵਮ੍ . ਚਾਰਿਤ੍ਰਸ੍ਯ ਮੋਕ੍ਸ਼ਹੇਤੋਃ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਕ : ਕਿਲ ਕਸ਼ਾਯਃ, ਸ ਤੁ ਸ੍ਵਯਂ ਕਰ੍ਮੈਵ, ਤਦੁਦਯਾਦੇਵ ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯਾਚਾਰਿਤ੍ਰਤ੍ਵਮ੍ . ਅਤਃ ਸ੍ਵਯਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਹੇਤੁਤਿਰੋਧਾਯਿ- ਭਾਵਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਿਦ੍ਧਮ੍ . [ਮਿਥ੍ਯਾਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਿਃ ] ਮਿਥ੍ਯਾਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਿ ਹੋਤਾ ਹੈ [ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਃ ] ਐਸਾ ਜਾਨਨਾ ਚਾਹਿਏ . [ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਨਿਬਦ੍ਧਂ ] ਜ੍ਞਾਨਕੋ ਰੋਕ ਨੇਵਾਲਾ [ਅਜ੍ਞਾਨਂ ] ਅਜ੍ਞਾਨ ਹੈ ਐਸਾ [ਜਿਨਵਰੈਃ ] ਜਿਨਵਰੋਂਨੇ [ਪਰਿਕ ਥਿਤਮ੍ ] ਕ ਹਾ ਹੈ; [ਤਸ੍ਯ ਉਦਯੇਨ ] ਉਸਕੇ ਉਦਯਸੇ [ਜੀਵਃ ] ਜੀਵ [ਅਜ੍ਞਾਨੀ ] ਅਜ੍ਞਾਨੀ [ਭਵਤਿ ] ਹੋਤਾ ਹੈ [ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਃ ] ਐਸਾ ਜਾਨਨਾ ਚਾਹਿਏ [ਚਾਰਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤਿਨਿਬਦ੍ਧਃ ] ਚਾਰਿਤ੍ਰਕੋ ਰੋਕ ਨੇਵਾਲਾ [ਕ ਸ਼ਾਯਃ ] ਕ ਸ਼ਾਯ ਹੈ ਐਸਾ [ਜਿਨਵਰੈਃ ] ਜਿਨਵਰੋਂਨੇ [ਪਰਿਕ ਥਿਤਃ ] ਕ ਹਾ ਹੈ; [ਤਸ੍ਯ ਉਦਯੇਨ ] ਉਸਕੇ ਉਦਯਸੇ [ਜੀਵਃ ] ਜੀਵ [ਅਚਾਰਿਤ੍ਰਃ ] ਅਚਾਰਿਤ੍ਰਵਾਨ [ਭਵਤਿ ] ਹੋਤਾ ਹੈ [ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਃ ] ਐਸਾ ਜਾਨਨਾ ਚਾਹਿਏ
ਟੀਕਾ : — ਸਮ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵ ਜੋ ਕਿ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕਾ ਕਾਰਣਰੂਪ ਸ੍ਵਭਾਵ ਹੈ ਉਸੇ ਰੋਕਨੇਵਾਲਾ ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵ ਹੈ; ਵਹ (ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵ) ਤੋ ਸ੍ਵਯਂ ਕਰ੍ਮ ਹੀ ਹੈ, ਉਸਕੇ ਉਦਯਸੇ ਹੀ ਜ੍ਞਾਨਕੇ ਮਿਥ੍ਯਾਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਿਪਨਾ ਹੋਤਾ ਹੈ . ਜ੍ਞਾਨ ਜੋ ਕਿ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕਾ ਕਾਰਣਰੂਪ ਸ੍ਵਭਾਵ ਹੈ ਉਸੇ ਰੋਕਨੇਵਾਲਾ ਅਜ੍ਞਾਨ ਹੈ; ਵਹ ਤੋ ਸ੍ਵਯਂ ਕਰ੍ਮ ਹੀ ਹੈ, ਉਸਕੇ ਉਦਯਸੇ ਹੀ ਜ੍ਞਾਨਕੇ ਅਜ੍ਞਾਨੀਪਨਾ ਹੋਤਾ ਹੈ . ਚਾਰਿਤ੍ਰ ਜੋ ਕਿ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕਾ ਕਾਰਣਰੂਪ ਸ੍ਵਭਾਵ ਹੈ ਉਸੇ ਰੋਕਨੇਵਾਲੀ ਕਸ਼ਾਯ ਹੈ; ਵਹ ਤੋ ਸ੍ਵਯਂ ਕਰ੍ਮ ਹੀ ਹੈ, ਉਸਕੇ ਉਦਯਸੇ ਹੀ ਜ੍ਞਾਨਕੇ ਅਚਾਰਿਤ੍ਰਪਨਾ ਹੋਤਾ ਹੈ . ਇਸਲਿਯੇ, ਸ੍ਵਯਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕੇ ਕਾਰਣਕਾ ਤਿਰੋਧਾਯਿਭਾਵਸ੍ਵਰੂਪ ਹੋਨੇਸੇ ਕਰ੍ਮਕਾ ਨਿਸ਼ੇਧ ਕਿਯਾ ਗਯਾ ਹੈ .
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨ, ਜ੍ਞਾਨ ਔਰ ਚਾਰਿਤ੍ਰ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕੇ ਕਾਰਣਰੂਪ ਭਾਵ ਹੈਂ ਉਨਸੇ ਵਿਪਰੀਤ ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵਾਦਿ ਭਾਵ ਹੈਂ; ਕਰ੍ਮ ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵਾਦਿ ਭਾਵ-ਸ੍ਵਰੂਪ ਹੈ . ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਕਰ੍ਮ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕੇ ਕਾਰਣਭੂਤ ਭਾਵੋਂਸੇ ਵਿਪਰੀਤ ਭਾਵਸ੍ਵਰੂਪ ਹੈ .
ਪਹਲੇ ਤੀਨ ਗਾਥਾਓਂਮੇਂ ਕਹਾ ਥਾ ਕਿ ਕਰ੍ਮ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕੇ ਕਾਰਣਰੂਪ ਭਾਵੋਂਕਾ — ਸਮ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾਦਿਕ ਕਾ ਘਾਤਕ ਹੈ . ਬਾਦਕੀ ਏਕ ਗਾਥਾਮੇਂ ਯਹ ਕਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰ੍ਮ ਸ੍ਵਯਂ ਹੀ ਬਨ੍ਧਸ੍ਵਰੂਪ ਹੈ . ਔਰ ਇਨ ਅਨ੍ਤਿਮ ਤੀਨ ਗਾਥਾਓਂਮੇਂ ਕਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰ੍ਮ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕੇ ਕਾਰਣਰੂਪ ਭਾਵੋਂਸੇ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵਸ੍ਵਰੂਪ ਹੈ — ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵਾਦਿਸ੍ਵਰੂਪ ਹੈ . ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਯਹ ਬਤਾਯਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰ੍ਮ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕੇ ਕਾਰਣਕਾ ਘਾਤਕ ਹੈ, ਬਨ੍ਧਸ੍ਵਰੂਪ ਹੈ ਔਰ ਬਨ੍ਧਕੇ ਕਾਰਣਸ੍ਵਰੂਪ ਹੈ ਇਸਲਿਯੇ ਨਿਸ਼ਿਦ੍ਧ ਹੈ .
ਅਸ਼ੁਭ ਕਰ੍ਮ ਤੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕਾ ਕਾਰਣ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਤ ਬਾਧਕ ਹੀ ਹੈ, ਇਸਲਿਯੇ ਨਿਸ਼ਿਦ੍ਧ ਹੀ ਹੈ; ਪਰਨ੍ਤੁ ਸ਼ੁਭ ਕਰ੍ਮ ਭੀ ਕਰ੍ਮਸਾਮਾਨ੍ਯਮੇਂ ਆ ਜਾਤਾ ਹੈ, ਇਸਲਿਯੇ ਵਹ ਭੀ ਬਾਧਕ ਹੀ ਹੈ ਅਤਃ ਨਿਸ਼ਿਦ੍ਧ ਹੀ ਹੈ ਐਸਾ ਸਮਝਨਾ ਚਾਹਿਏ ..੧੬੧ ਸੇ ੧੬੩..
੨੫੬