ਸਂਨ੍ਯਸ੍ਤੇ ਸਤਿ ਤਤ੍ਰ ਕਾ ਕਿਲ ਕਥਾ ਪੁਣ੍ਯਸ੍ਯ ਪਾਪਸ੍ਯ ਵਾ .
ਨੈਸ਼੍ਕਰ੍ਮ੍ਯਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧਮੁਦ੍ਧਤਰਸਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸ੍ਵਯਂ ਧਾਵਤਿ ..੧੦੯..
ਕਰ੍ਮਜ੍ਞਾਨਸਮੁਚ੍ਚਯੋਪਿ ਵਿਹਿਤਸ੍ਤਾਵਨ੍ਨ ਕਾਚਿਤ੍ਕ੍ਸ਼ਤਿਃ .
ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਯ ਸ੍ਥਿਤਮੇਕਮੇਵ ਪਰਮਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਮੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਤਃ ..੧੧੦..
ਅਬ ਇਸ ਅਰ੍ਥਕਾ ਕਲਸ਼ਰੂਪ ਕਾਵ੍ਯ ਕਹਤੇ ਹੈਂ : —
ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਥ : — [ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਿਨਾ ਇਦਂ ਸਮਸ੍ਤਮ੍ ਅਪਿ ਤਤ੍ ਕ ਰ੍ਮ ਏਵ ਸਂਨ੍ਯਸ੍ਤਵ੍ਯਮ੍ ] ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥੀਕੋ ਯਹ ਸਮਸ੍ਤ ਹੀ ਕ ਰ੍ਮਮਾਤ੍ਰ ਤ੍ਯਾਗ ਕਰਨੇ ਯੋਗ੍ਯ ਹੈ . [ਸਂਨ੍ਯਸ੍ਤੇ ਸਤਿ ਤਤ੍ਰ ਪੁਣ੍ਯਸ੍ਯ ਪਾਪਸ੍ਯ ਵਾ ਕਿ ਲ ਕਾ ਕ ਥਾ ] ਜਹਾਁ ਸਮਸ੍ਤ ਕ ਰ੍ਮਕਾ ਤ੍ਯਾਗ ਕਿਯਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਫਿ ਰ ਵਹਾਁ ਪੁਣ੍ਯ ਯਾ ਪਾਪਕੀ ਕ੍ਯਾ ਬਾਤ ਹੈ ? (ਕ ਰ੍ਮਮਾਤ੍ਰ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯ ਹੈ ਤਬ ਫਿ ਰ ਪੁਣ੍ਯ ਅਚ੍ਛਾ ਹੈ ਔਰ ਪਾਪ ਬੁਰਾ — ਐਸੀ ਬਾਤਕੋ ਅਵਕਾਸ਼ ਹੀ ਕਹਾਁ ਹੈਂ ? ਕ ਰ੍ਮਸਾਮਾਨ੍ਯਮੇਂ ਦੋਨੋਂ ਆ ਗਯੇ ਹੈਂ .) [ਸਮ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾਦਿਨਿਜਸ੍ਵਭਾਵਭਵਨਾਤ੍ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਹੇਤੁਃ ਭਵਨ੍ ] ਸਮਸ੍ਤ ਕ ਰ੍ਮਕਾ ਤ੍ਯਾਗ ਹੋਨੇ ਪਰ, ਸਮ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾਦਿ ਅਪਨੇ ਸ੍ਵਭਾਵਰੂਪ ਹੋਨੇਸੇ — ਪਰਿਣਮਨ ਕਰਨੇਸੇ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕਾ ਕਾਰਣਭੂਤ ਹੋਤਾ ਹੁਆ, [ਨੈਸ਼੍ਕ ਰ੍ਮ੍ਯਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧਮ੍ ਉਦ੍ਧਤਰਸਂ ] ਨਿਸ਼੍ਕ ਰ੍ਮ ਅਵਸ੍ਥਾਕੇ ਸਾਥ ਜਿਸਕਾ ਉਦ੍ਧਤ ( – ਉਤ੍ਕਟ) ਰਸ ਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧ ਹੈ ਐਸਾ [ਜ੍ਞਾਨਂ ] ਜ੍ਞਾਨ [ਸ੍ਵਯਂ ] ਅਪਨੇ ਆਪ [ਧਾਵਤਿ ] ਦੌੜਾ ਚਲਾ ਆਤਾ ਹੈ .
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਕਰ੍ਮਕੋ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਅਪਨੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾਦਿਸ੍ਵਭਾਵਰੂਪ ਪਰਿਣਮਨ ਕਰਨੇਸੇ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕਾ ਕਾਰਣਰੂਪ ਹੋਨੇਵਾਲਾ ਜ੍ਞਾਨ ਅਪਨੇ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਤਾ ਹੈ, ਤਬ ਫਿ ਰ ਉਸੇ ਕੌਨ ਰੋਕ ਸਕਤਾ ਹੈ ? ੧੦੯.
ਅਬ ਆਸ਼ਂਕਾ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨ ਹੋਤੀ ਹੈ ਕਿ — ਜਬ ਤਕ ਅਵਿਰਤ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਿ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕੇ ਕਰ੍ਮਕਾ ਉਦਯ ਰਹਤਾ ਹੈ ਤਬ ਤਕ ਜ੍ਞਾਨ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕਾ ਕਾਰਣ ਕੈਸੇ ਹੋ ਸਕਤਾ ਹੈ ? ਔਰ ਕਰ੍ਮ ਤਥਾ ਜ੍ਞਾਨ ਦੋਨੋਂ ( – ਕਰ੍ਮਕੇ ਨਿਮਿਤ੍ਤਸੇ ਹੋਨੇਵਾਲੀ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭ ਪਰਿਣਤਿ ਤਥਾ ਜ੍ਞਾਨਪਰਿਣਤਿ ਦੋਨੋਂ – ) ਏਕ ਹੀ ਸਾਥ ਕੈਸੇ ਰਹ ਸਕਤੇ ਹੈਂ . ਇਸਕੇ ਸਮਾਧਾਨਾਰ੍ਥ ਕਾਵ੍ਯ ਕਹਤੇ ਹੈਂ : —
ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਥ : — [ਯਾਵਤ੍ ] ਜਬ ਤਕ [ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਕ ਰ੍ਮਵਿਰਤਿਃ ] ਜ੍ਞਾਨਕੀ ਕ ਰ੍ਮਵਿਰਤਿ [ਸਾ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪਾਕ ਮ੍ ਨ ਉਪੈਤਿ ] ਭਲਿਭਾਁਤਿ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣਤਾਕੋ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਨਹੀਂ ਹੋਤੀ [ਤਾਵਤ੍ ] ਤਬ ਤਕ [ਕ ਰ੍ਮਜ੍ਞਾਨਸਮੁਚ੍ਚਯਃ ਅਪਿ ਵਿਹਿਤਃ, ਨ ਕਾਚਿਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਤਿਃ ] ਕ ਰ੍ਮ ਔਰ ਜ੍ਞਾਨਕਾ ਏਕਤ੍ਰਿਤਪਨਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮੇਂ ਕ ਹਾ