నామూర్తత్వముపాస్య పశ్యతి జగజ్జీవస్య తత్త్వం తతః .
వ్యక్తం వ్యంజితజీవతత్త్వమచలం చైతన్యమాలమ్బ్యతామ్ ..౪౨..
అచల౧ హై, [స్వసంవేద్యమ్ ] స్వసంవేద్య౨ హై [తు ] ఔర [స్ఫు టమ్ ] ప్రగట౩ హై — ఐసా జో [ఇదం చైతన్యమ్ ] యహ చైతన్య [ఉచ్చైః ] అత్యన్త [చకచకాయతే ] చకచకిత – ప్రకాశిత హో రహా హై, [స్వయం జీవః ] వహ స్వయం హీ జీవ హై .
భావార్థ : — వర్ణాదిక ఔర రాగాదిక భావ జీవ నహీం హైం, కిన్తు జైసా ఊ పర కహా వైసా చైతన్యభావ హీ జీవ హై .౪౧.
అబ, కావ్య ద్వారా యహ సమఝాతే హైం కి చేతనత్వ హీ జీవకా యోగ్య లక్షణ హై : —
శ్లోకార్థ : — [యతః అజీవః అస్తి ద్వేధా ] అజీవ దో ప్రకారకే హైం — [వర్ణాద్యైః సహితః ] వర్ణాదిసహిత [తథా విరహితః ] ఔర వర్ణాదిరహిత; [తతః ] ఇసలియే [అమూర్తత్వమ్ ఉపాస్య ] అమూర్తత్వకా ఆశ్రయ లేకర భీ (అర్థాత్ అమూర్తత్వకో జీవకా లక్షణ మానకర భీ) [జీవస్య తత్త్వం ] జీవకే యథార్థ స్వరూపకో [జగత్ న పశ్యతి ] జగత్ నహీం దేఖ సకతా; — [ఇతి ఆలోచ్య ] ఇసప్రకార పరీక్షా కరకే [వివేచకైః ] భేదజ్ఞానీ పురుషోంనే [న అవ్యాపి అతివ్యాపి వా ] అవ్యాప్తి ఔర అతివ్యాప్తి దూషణోంసే రహిత [చైతన్యమ్ ] చేతనత్వకో జీవకా లక్షణ కహా హై [సముచితం ] వహ యోగ్య హై . [వ్యక్తం ] వహ చైతన్యలక్షణ ప్రగట హై, [వ్యంజిత-జీవ-తత్త్వమ్ ] ఉసనే జీవకే యథార్థ స్వరూపకో ప్రగట కియా హై ఔర [అచలం ] వహ అచల హై — చలాచలతా రహిత, సదా విద్యమాన హై . [ఆలమ్బ్యతామ్ ] జగత్ ఉసీకా అవలమ్బన కరో ! (ఉససే యథార్థ జీవకా గ్రహణ హోతా హై .)
భావార్థ : — నిశ్చయసే వర్ణాదిభావ — వర్ణాదిభావోంమేం రాగాదిభావ అన్తర్హిత హైం — జీవమేం కభీ వ్యాప్తి నహీం హోతే, ఇసలియే వే నిశ్చయసే జీవకే లక్షణ హైం హీ నహీం; ఉన్హేం వ్యవహారసే జీవకా లక్షణ మాననే పర భీ అవ్యాప్తి నామక దోష ఆతా హై, క్యోంకి సిద్ధ జీవోంమేం వే భావ వ్యవహారసే భీ వ్యాప్త నహీం హోతే . ఇసలియే వర్ణాదిభావోంకా ఆశ్రయ లేనేసే జీవకా యథార్థస్వరూప జానా హీ నహీం జాతా .
యద్యపి అమూర్తత్వ సర్వ జీవోంమేం వ్యాప్త హై తథాపి ఉసే జీవకా లక్షణ మాననే పర అతివ్యాప్తినామక దోష ఆతా హై,కారణ కి పాఁచ అజీవ ద్రవ్యోంమేంసే ఏక పుద్గలద్రవ్యకే అతిరిక్త ధర్మ,
౧. అర్థాత్ జో కభీ చైతన్యపనేసే అన్యరూప – చలాచల నహీం హోతా . ౨. అర్థాత్ జో స్వయం అపనే ఆపసే హీ జానా జాతా హై . ౩. అర్థాత్ ఛుపా హుఆ నహీం .