జీవపరిణామం స్వపరిణామం స్వపరిణామఫలం చాజానతః పుద్గలద్రవ్యస్య సహ జీవేన కర్తృకర్మభావః కిం భవతి కిం న భవతీతి చేత్ — ణ వి పరిణమది ణ గిణ్హది ఉప్పజ్జది ణ పరదవ్వపజ్జాఏ .
యతో జీవపరిణామం స్వపరిణామం స్వపరిణామఫలం చాప్యజానత్ పుద్గలద్రవ్యం స్వయమన్తర్వ్యాపకం భూత్వా పరద్రవ్యస్య పరిణామం మృత్తికాకలశమివాదిమధ్యాన్తేషు వ్యాప్య న తం గృహ్ణాతి న తథా పరిణమతి న తథోత్పద్యతే చ, కిన్తు ప్రాప్యం వికార్యం నిర్వర్త్యం చ వ్యాప్యలక్షణం స్వభావం కర్మ స్వయమన్తర్వ్యాపకం
భావార్థ : — జైసా కి ౭౬వీం గాథామేం కహా గయా థా తదనుసార యహాఁ భీ జాన లేనా . వహాఁ ‘పుద్గలకర్మకో జాననేవాలా జ్ఞానీ’ కహా థా ఔర యహాఁ ఉసకే బదలేమేం ‘పుద్గలకర్మకే ఫలకో జాననేవాలా జ్ఞానీ’ ఐసా కహా హై — ఇతనా విశేష హై ..౭౮..
అబ ప్రశ్న కరతా హై కి జీవకే పరిణామకో, అపనే పరిణామకో ఔర అపనే పరిణామకే ఫలకో నహీం జాననేవాలే ఐసే పుద్గలద్రవ్యకో జీవకే సాథ కర్తాకర్మభావ (కర్తాకర్మపనా) హై యా నహీం ? ఇసకా ఉత్తర కహతే హైం : —
పరద్రవ్యపర్యాయోం న ప్రణమే, నహిం గ్రహే, నహిం ఊపజే ..౭౯..
గాథార్థ : — [తథా ] ఇసప్రకార [పుద్గలద్రవ్యమ్ అపి ] పుద్గలద్రవ్య భీ [పరద్రవ్యపర్యాయే ] పరద్రవ్యకే పర్యాయరూప [న అపి పరిణమతి ] పరిణమిత నహీం హోతా, [న గృహ్ణాతి ] ఉసే గ్రహణ నహీం కరతా ఔర [న ఉత్పద్యతే ] ఉస – రూప ఉత్పన్న నహీం హోతా; క్యోంకి వహ [స్వకైః భావైః ] అపనే హీ భావోంసే ( – భావరూపసే) [పరిణమతి ] పరిణమన కరతా హై .
టీకా : — జైసే మిట్టీ స్వయం ఘడేమేం అన్తర్వ్యాపక హోకర, ఆది-మధ్య-అన్తమేం వ్యాప్త హోకర, ఘడేకో గ్రహణ కరతీ హై, ఘడేరూపమేం పరిణమిత హోతీ హై ఔర ఘడేరూప ఉత్పన్న హోతీ హై ఉసీప్రకార జీవకే పరిణామకో, అపనే పరిణామకో ఔర అపనే పరిణామకే ఫలకో న జానతా హుఆ ఐసా పుద్గలద్రవ్య స్వయం పరద్రవ్యకే పరిణామమేం అన్తర్వ్యాపక హోకర, ఆది-మధ్య-అన్తమేం వ్యాప్త హోకర, ఉసే గ్రహణ నహీం
౧౪౮