సమయసార
[ భగవానశ్రీకున్దకున్ద-
జీవపుద్గలపరిణామయోరన్యోన్యనిమిత్తమాత్రత్వమస్తి తథాపి న తయోః కర్తృకర్మభావ ఇత్యాహ —
జీవపరిణామహేదుం కమ్మత్తం పోగ్గలా పరిణమంతి . పోగ్గలకమ్మణిమిత్తం తహేవ జీవో వి పరిణమది ..౮౦.. ణ వి కువ్వది కమ్మగుణే జీవో కమ్మం తహేవ జీవగుణే . అణ్ణోణ్ణణిమిత్తేణ దు పరిణామం జాణ దోణ్హం పి ..౮౧.. ఏదేణ కారణేణ దు కత్తా ఆదా సఏణ భావేణ . పోగ్గలకమ్మకదాణం ణ దు కత్తా సవ్వభావాణం ..౮౨..
జీవపరిణామహేతుం కర్మత్వం పుద్గలాః పరిణమన్తి .
పుద్గలకర్మనిమిత్తం తథైవ జీవోపి పరిణమతి ..౮౦..
నాపి కరోతి కర్మగుణాన్ జీవః కర్మ తథైవ జీవగుణాన్ .
అన్యోన్యనిమిత్తేన తు పరిణామం జానీహి ద్వయోరపి ..౮౧..
ఏతేన కారణేన తు కర్తా ఆత్మా స్వకేన భావేన .
పుద్గలకర్మకృతానాం న తు కర్తా సర్వభావానామ్ ..౮౨..
భావార్థ : — భేదజ్ఞాన హోనేకే బాద, జీవ ఔర పుద్గలకో కర్తాకర్మభావ హై ఐసీ బుద్ధి నహీం రహతీ; క్యోంకి జబ తక భేదజ్ఞాన నహీం హోతా తబ తక అజ్ఞానసే కర్తాకర్మభావకీ బుద్ధి హోతీ హై .
యద్యపి జీవకే పరిణామకో ఔర పుద్గలకే పరిణామకో అన్యోన్య (పరస్పర) నిమిత్తమాత్రతా హై తథాపి ఉన (దోనోం)కో కర్తాకర్మపనా నహీం హై ఐసా అబ కహతే హైం : —
జీవభావహేతు పాయ పుద్గల కర్మరూప జు పరిణమే .
పుద్గలకరమకే నిమిత్తసే యహ జీవ భీ త్యోం పరిణమే ..౮౦..
జీవ కర్మగుణ కరతా నహీం, నహిం జీవగుణ కర్మ హి కరే .
అన్యోన్యకే హి నిమిత్తసే పరిణామ దోనోంకే బనే ..౮౧..
ఇస హేతుసే ఆత్మా హుఆ కర్తా స్వయం నిజ భావ హీ .
పుద్గలకరమకృత సర్వ భావోంకా కభీ కర్తా నహీం ..౮౨..
గాథార్థ : — [పుద్గలాః ] పుద్గల [జీవపరిణామహేతుం ] జీవకే పరిణామకే నిమిత్తసే
౧౫౦