యతో జీవపరిణామం నిమిత్తీకృత్య పుద్గలాః కర్మత్వేన పరిణమన్తి, పుద్గలకర్మ నిమిత్తీకృత్య జీవోపి పరిణమతీతి జీవపుద్గలపరిణామయోరితరేతరహేతుత్వోపన్యాసేపి జీవపుద్గలయోః పరస్పరం వ్యాప్యవ్యాపకభావాభావాజ్జీవస్య పుద్గలపరిణామానాం పుద్గలకర్మణోపి జీవపరిణామానాం కర్తృ- కర్మత్వాసిద్ధౌ నిమిత్తనైమిత్తికభావమాత్రస్యాప్రతిషిద్ధత్వాదితరేతరనిమిత్తమాత్రీభవనేనైవ ద్వయోరపి పరిణామః; తతః కారణాన్మృత్తికయా కలశస్యేవ స్వేన భావేన స్వస్య భావస్య కరణాజ్జీవః స్వభావస్య కర్తా కదాచిత్స్యాత్, మృత్తికయా వసనస్యేవ స్వేన భావేన పరభావస్య కర్తుమశక్యత్వాత్పుద్గలభావానాం తు కర్తా న కదాచిదపి స్యాదితి నిశ్చయః
[కర్మత్వం ] కర్మరూపమేం [పరిణమన్తి ] పరిణమిత హోతే హైం, [తథా ఏవ ] తథా [జీవః అపి ] జీవ భీ [పుద్గలకర్మనిమిత్తం ] పుద్గలకర్మకే నిమిత్తసే [పరిణమతి ] పరిణమన కరతా హై . [జీవః ] జీవ [కర్మగుణాన్ ] కర్మకే గుణోంకో [న అపి కరోతి ] నహీం కరతా [తథా ఏవ ] ఉసీ తరహ [కర్మ ] కర్మ [జీవగుణాన్ ] జీవకే గుణోంకో నహీం కరతా; [తు ] పరన్తు [అన్యోన్యనిమిత్తేన ] పరస్పర నిమిత్తసే [ద్వయోః అపి ] దోనోంకే [పరిణామం ] పరిణామ [జానీహి ] జానో . [ఏతేన కారణేన తు ] ఇస కారణసే [ఆత్మా ] ఆత్మా [స్వకేన ] అపనే హీ [భావేన ] భావసే [కర్తా ] కర్తా (కహా జాతా) హై, [తు ] పరన్తు [పుద్గలకర్మకృతానాం ] పుద్గలకర్మసే కియే గయే [సర్వభావానామ్ ] సమస్త భావోంకా [కర్తా న ] కర్తా నహీం హై .
టీకా : — ‘జీవపరిణామకో నిమిత్త కరకే పుద్గల, కర్మరూప పరిణమిత హోతే హైం ఔర పుద్గలకర్మకో నిమిత్త కరకే జీవ భీ పరిణమిత హోతా హై’ — ఇసప్రకార జీవకే పరిణామకో ఔర పుద్గలకే పరిణామకో అన్యోన్య హేతుత్వకా ఉల్లేఖ హోనే పర భీ జీవ ఔర పుద్గలమేం పరస్పర వ్యాప్యవ్యాపకభావకా అభావ హోనేసే జీవకో పుద్గలపరిణామోంకే సాథ ఔర పుద్గలకర్మకో జీవపరిణామోంకే సాథ కర్తాకర్మపనేకీ అసిద్ధి హోనేసే, మాత్ర నిమిత్త-నైమిత్తికభావకా నిషేధ న హోనేసే, అన్యోన్య నిమిత్తమాత్ర హోనేసే హీ దోనోంకే పరిణామ (హోతే) హైం; ఇసలియే, జైసే మిట్టీ ద్వారా ఘడా కియా జాతా హై ఉసీప్రకార అపనే భావసే అపనా భావ కియా జాతా హై ఇసలియే, జీవ అపనే భావకా కర్తా కదాచిత్ హై, పరన్తు జైసే మిట్టీసే కపడా నహీం కియా జా సకతా ఉసీప్రకార అపనే భావసే పరభావకా కియా జానా అశక్య హై, ఇసలిఏ (జీవ) పుద్గలభావోంకా కర్తా తో కదాపి నహీం హై యహ నిశ్చయ హై
భావార్థ : — జీవకే పరిణామకో ఔర పుద్గలకే పరిణామకో పరస్పర మాత్ర నిమిత్త- నైమిత్తికపనా హై తో భీ పరస్పర కర్తాకర్మభావ నహీం హై . పరకే నిమిత్తసే జో అపనే భావ హుఏ ఉనకా కర్తా తో జీవకో అజ్ఞానదశామేం కదాచిత్ కహ భీ సకతే హైం, పరన్తు జీవ పరభావకా కర్తా తో కదాపి నహీం హై ..౮౦* సే ౮౨..