యథాన్తర్వ్యాప్యవ్యాపకభావేన మృత్తికయా కలశే క్రియమాణే భావ్యభావకభావేన మృత్తికయైవా- నుభూయమానే చ బహిర్వ్యాప్యవ్యాపకభావేన కలశసమ్భవానుకూలం వ్యాపారం కుర్వాణః కలశకృతతోయోపయోగజాం తృప్తిం భావ్యభావకభావేనానుభవంశ్చ కులాలః కలశం కరోత్యనుభవతి చేతి లోకానామనాదిరూఢోస్తి తావద్ వ్యవహారః, తథాన్తర్వ్యాప్యవ్యాపకభావేన పుద్గలద్రవ్యేణ కర్మణి క్రియమాణే భావ్యభావకభావేన పుద్గలద్రవ్యేణైవానుభూయమానే చ బహిర్వ్యాప్యవ్యాపకభావేనాజ్ఞానాత్పుద్గలకర్మసమ్భవానుకూలం పరిణామం కుర్వాణః పుద్గలకర్మవిపాకసమ్పాదితవిషయసన్నిధిప్రధావితాం సుఖదుఃఖపరిణతిం భావ్యభావకభావేనా- నుభవంశ్చ జీవః పుద్గలకర్మ కరోత్యనుభవతి చేత్యజ్ఞానినామాసంసారప్రసిద్ధోస్తి తావద్ వ్యవహారః
గాథార్థ : — [వ్యవహారస్య తు ] వ్యవహారనయకా యహ మత హై కి [ఆత్మా ] ఆత్మా [నైకవిధమ్ ] అనేక ప్రకారకే [పుద్గలకర్మ ] పుద్గలకర్మకో [కరోతి ] కరతా హై [పునః చ ] ఔర [తద్ ఏవ ] ఉసీ [అనేకవిధమ్ ] అనేక ప్రకారకే [పుద్గలకర్మ ] పుద్గలకర్మకో [వేదయతే ] భోగతా హై .
టీకా : — జైసే, భీతర వ్యాప్యవ్యాపకభావసే మిట్టీ ఘడేకో కరతీ హై ఔర భావ్యభావకభావసే మిట్టీ హీ ఘడేకో భోగతీ హై తథాపి, బాహ్యమేం వ్యాప్యవ్యాపకభావసే ఘడేకీ ఉత్పత్తిమేం అనుకూల ఐసే (ఇచ్ఛారూప ఔర హాథ ఆదికీ క్రియారూప అపనే) వ్యాపారకో కరతా హుఆ తథా ఘడేకే ద్వారా కియే గయే పానీకే ఉపయోగసే ఉత్పన్న తృప్తికో (అపనే తృప్తిభావకో) భావ్యభావకభావకే ద్వారా అనుభవ కరతా హుఆ — భోగతా హుఆ కుమ్హార ఘడేకో కరతా హై ఔర భోగతా హై ఐసా లోగోంకా అనాదిసే రూఢ వ్యవహార హై; ఉసీప్రకార భీతర వ్యాప్యవ్యాపకభావసే పుద్గలద్రవ్య కర్మకో కరతా హై ఔర భావ్యభావకభావసే పుద్గలద్రవ్య హీ కర్మకో భోగతా హై తథాపి, బాహ్యమేం వ్యాప్యవ్యాపకభావసే అజ్ఞానకే కారణ పుద్గలకర్మకే హోనేమేం అనుకూల (అపనే రాగాదిక) పరిణామకో కరతా హుఆ ఔర పుద్గలకర్మకే విపాకసే ఉత్పన్న హుఈ విషయోంకీ నికటతాసే ఉత్పన్న (అపనీ) సుఖదుఃఖరూప పరిణతికో భావ్యభావకభావకే ద్వారా అనుభవ కరతా హుఆ — భోగతా హుఆ జీవ పుద్గలకర్మకో కరతా హై ఔర భోగతా హై ఐసా అజ్ఞానియోంకా అనాది సంసారసే ప్రసిద్ధ వ్యవహార హై .
భావార్థ : — పుద్గలకర్మకో పరమార్థసే పుద్గలద్రవ్య హీ కరతా హై; జీవ తో పుద్గలకర్మకీ ఉత్పత్తికే అనుకూల అపనే రాగాదిక పరిణామోంకో కరతా హై . ఔర పుద్గలద్రవ్య హీ కర్మకో భోగతా
౧౫౪