అజ్ఞానాత్తమసి ద్రవన్తి భుజగాధ్యాసేన రజ్జౌ జనాః .
శుద్ధజ్ఞానమయా అపి స్వయమమీ కర్త్రీభవన్త్యాకులాః ..౫౮..
జానాతి హంస ఇవ వాఃపయసోర్విశేషమ్ .
జానీత ఏవ హి కరోతి న కించనాపి ..౫౯..
అజ్ఞానసే హీ జీవ కర్తా హోతా హై ఇసీ అర్థకా కలశరూప కావ్య కహతే హైం : —
శ్లోకార్థ : — [అజ్ఞానాత్ ] అజ్ఞానకే కారణ [మృగతృష్ణికాం జలధియా ] మృగమరీచికామేం జలకీ బుద్ధి హోనేసే [మృగాః పాతుం ధావన్తి ] హిరణ ఉసే పీనేకో దౌడతే హైం; [అజ్ఞానాత్ ] అజ్ఞానకే కారణ హీ [తమసి రజ్జౌ భుజగాధ్యాసేన ] అన్ధకారమేం పడీ హుఈ రస్సీమేం సర్పకా అధ్యాస హోనేసే [జనాః ద్రవన్తి ] లోగ (భయసే) భాగతే హైం; [చ ] ఔర (ఇసీప్రకార) [అజ్ఞానాత్ ] అజ్ఞానకే కారణ [అమీ ] యే జీవ, [వాతోత్తరంగాబ్ధివత్ ] పవనసే తరంగిత సముద్రకీ భాఁతి [వికల్పచక్రకరణాత్ ] వికల్పోంకే సమూహకో కరనేసే — [శుద్ధజ్ఞానమయాః అపి ] యద్యపి వే స్వయం శుద్ధజ్ఞానమయ హైం తథాపి — [ఆకులాః ] ఆకులిత హోతే హుఏ [స్వయమ్ ] అపనే ఆప హీ [కర్త్రీభవన్తి ] కర్తా హోతే హైం .
భావార్థ : — అజ్ఞానసే క్యా క్యా నహీం హోతా ? హిరణ బాలూకీ చమకకో జల సమఝకర పీనే దౌడతే హైం ఔర ఇసప్రకార వే ఖేద-ఖిన్న హోతే హైం . అన్ధేరేమేం పడీ హుఈ రస్సీకోే సర్ప మానకర లోగ ఉససే డరకర భాగతే హైం . ఇసీప్రకార యహ ఆత్మా, పవనసే క్షుబ్ధ (తరంగిత) హుయే సముద్రకీ భాఁతి, అజ్ఞానకే కారణ అనేక వికల్ప కరతా హుఆ క్షుబ్ధ హోతా హై ఔర ఇసప్రకార – యద్యపి పరమార్థసే వహ శుద్ధజ్ఞానఘన హై తథాపి — అజ్ఞానసే కర్తా హోతా హై .౫౮.
అబ యహ కహతే హైం కి జ్ఞానసే ఆత్మా కర్తా నహీం హోతా : —
శ్లోకార్థ : — [హంసః వాఃపయసోః ఇవ ] జైసే హంస దూధ ఔర పానీకే విశేష-(అన్తర)కో జానతా హై ఉసీప్రకార [యః ] జో జీవ [జ్ఞానాత్ ] జ్ఞానకే కారణ [వివేచకతయా ] వివేకవాలా (భేదజ్ఞానవాలా) హోనేసే [పరాత్మనోః తు ] పరకే ఔర అపనే [విశేషమ్ ]ివశేషకో [జానాతి ] జానతా