‘णिज्जरा’ — भावनिर्जरा. ते कोण? निर्विकार परमचैतन्यरूप चित्चमत्कारना अनुभवथी
उत्पन्न सहजानंद जेनो स्वभाव छे एवो सुखामृतरसना आस्वादरूप भाव — ते
भावनिर्जरा१ छे. ‘जेण भावेण’ — जे भावथी – जीवना परिणामथी. शुं थाय छे? ‘सडदि’
जीर्ण थाय छे – पडी जाय छे – गळी जाय छे – नाश पामे छे. कोण (नाश पामे छे)?
‘कम्मपुग्गलं’ कर्मरूपी शत्रुओनो नाश करनार पोताना शुद्धात्माथी विपरीत कर्मरूपी
पुद्गलद्रव्य. केवुं थईने? ‘भुत्तरसं’ पोताना उदयनो काळ प्राप्त थतां जीवने सांसारिक सुख
के दुःखरूपे फळ आपीने. क्या कारणे गळे छे? ‘जहकालेण’ पोताना समये पाकती केरीनी
जेम सविपाक निर्जरानी अपेक्षाए अंतरंगमां निज शुद्धात्माना अनुभवरूप परिणामना
बहिरंग सहकारी कारणभूत काळलब्धिरूप यथाकाळे (निर्जरे छे). मात्र यथाकाळे ज नथी
निर्जरता, परंतु ‘तवेण य’ अकाळे पकवेली केरीओनी जेम अविपाक निर्जरानी अपेक्षाए
तपथी पण निर्जरे छे – के जे तप समस्त परद्रव्योनी इच्छाना निरोधरूप अभ्यंतर होय
छे अने अंतःतत्त्वना, संवेदनना साधनभूत अनशन वगेरे बार प्रकारनुं बहिरंग होय
छे. ‘तस्सडणं’ कर्मनुं जे गळवुं, ते द्रव्य - निर्जरा छे.
शंकाः — पहेलां जे ‘सडदि’ कह्युं हतुं तेनाथी ज द्रव्य - निर्जरा आवी गई, तो पछी
‘‘णिज्जरा’’ भाव निर्जरा । सा का ? निर्विकारपरमचैतन्यचिच्चमत्कारानुभूतिसञ्जातसहजानन्द-
स्वभावसुखामृतरसास्वादरूपो भाव इत्यध्याहारः । ‘‘जेण भावेण’’ येन भावेन जीवपरिणामेन ।
किं भवति ‘‘सडदि’’ विशीर्यते पतति गलति विनश्यति । किं कर्तृ ? ‘‘कम्मपुग्गलं’’
कर्मारिविध्वंसकस्वकीयशुद्धात्मनो विलक्षणं कर्मपुद्गलद्रव्यं । कथंभूतं ? ‘‘भुत्तरसं’’
स्वोदयकालं प्राप्य सांसारिकसुखदुःखरूपेण भुक्तरसं दत्तफलं । केन कारणभूतेन गलति ?
‘‘जहकालेण’’ स्वकालपच्यमानाम्रफलवत्सविपाकनिर्जरापेक्षया, अभ्यन्तरे निजशुद्धात्म-
संवित्तिपरिणामस्य बहिरंगसहकारिकारणभूतेन काललब्धिसंज्ञेन यथाकालेन, न केवलं
यथाकालेन ‘‘तवेण य’’ अकालपच्यमानानामाम्रादिफलवदविपाकनिर्जरापेक्षया, अभ्यन्तरेण
समस्तपरद्रव्येच्छानिरोधलक्षणेन बहिरंगेणान्तस्तत्त्वसंवित्तिसाधकसंभूतेनानशनादिद्वादशविधेन
तपसा चेति । ‘‘तस्सडणं’’ कर्म्मणो गलनं यच्च सा द्रव्यनिर्जरा । ननु पूर्वं यदुक्तं ‘‘सडदि’’
१. चोथा गुणस्थानथी भावनिर्जरा शरू थाय छे, तेथी ते गुणस्थानथी निर्विकार चैतन्यरूप चित्चमत्कारना
अनुभवथी उत्पन्न सहजानंदमय सुखामृत होय छे, एम समजवुं. श्री जयसेनाचार्य श्री पंचास्तिकाय
गाथा १६३ नी टीकामां कहे छे के ‘ते अनंत सुखने भव्य जीव जाणे छे, उपादेयपणे श्रद्धे छे अने
पोतपोताना गुणस्थान अनुसार अनुभवे छे.’ (जुओ, गुजराती पंचास्तिकाय पा. – २४१.)
१६८ ]
बृहद् – द्रव्यसंग्रह