कोई कहे छे के, सम्यग्द्रष्टिओने१ ‘वीतराग’ विशेषणनुं शुं प्रयोजन छे? ‘रागादि
हेय छे, ए भाव मारा नथी’ ए प्रमाणे भेदविज्ञान थतां, तेने रागनो अनुभव थवा
छतां पण, ज्ञानमात्रथी मोक्ष थई जाय छे. (तो पछी ‘वीतराग’ विशेषणनुं शुं प्रयोजन
छे?) समाधानः — अंधारामां बे मनुष्यो छे, एकना हाथमां दीवो छे अने बीजो दीवा
विनानो छे, ते (दीवा विनाना) मनुष्यने कूवामां पडवानुं के सर्पादिनुं ज्ञान नथी, तेथी
तेनो विनाश थाय तो तेमां तेनो दोष नथी. परंतु जेना हाथमां दीवो छे ते कूवामां पडवा
वगेरेथी विनाश पामे तो तेने दीवानुं फळ न मळ्युं. जे कूवामां पडवा वगेरेमांथी बचे
छे तेने दीवो राखवानुं फळ छे. तेवी रीते कोई पण जीव ‘रागादि हेय छे, मारा भाव
नथी’ ए प्रमाणे भेदविज्ञान जाणतो नथी, त्यांसुधी तो ते कर्मथी बंधाय छे अने बीजो
कोई जीव रागादिथी भेदविज्ञान थवा छतां पण जेटला अंशे रागादिनो अनुभव करे छे
तेटला अंशे ते पण बंधाय ज छे, तेने पण रागादिना भेदविज्ञाननुं फळ नथी. जे रागादिथी
भेदविज्ञान थतां रागादिनो त्याग करे छे तेने भेदविज्ञाननुं फळ छे, एम जाणवुं. ते ज
कह्युं छे — ‘चक्षुथी देखवानुं फळ सर्पादि दोषनो त्याग करवो ते छे; जोवा छतां पण सर्पना
दरमां पडनारने नेत्र निरर्थक छे.’’२
सद्दृष्टीनां वीतरागविशेषेणं किमर्थं, ‘‘रागादयो हेयो, मदीया न भवन्ति’’ इति भेदविज्ञाने
जाते सति रागानुभवेऽपि ज्ञानमात्रेण मोक्षो भवतीति । तत्र परिहारः । अन्धकारे पुरुषद्वयम्
एकः प्रदीपहस्तस्तिष्ठति, अन्यः पुनरेकः प्रदीपरहितस्तिष्ठति । स च कूपे पतनं सर्पादिकं
वा न जानाति, तस्य विनाशे दोषो नास्ति । यस्तु प्रदीपहस्तस्तस्य कूपपतनादिविनाशे
प्रदीपफलं नास्ति । यस्तु कूपपतनादिकं त्यजति तस्य प्रदीपफलमस्ति । तथा कोऽपि रागादयो
हेया मदीया न भवन्तीति भेदविज्ञानं न जानाति स कर्मणा बध्यते तावत्, अन्यः कोऽपि
रागादिभेदविज्ञाने जातेऽपि यावतांशेन रागादिकमनुभवति तावतांशेन सोऽपि बध्यत एव,
तस्यापि रागादिभेदविज्ञानफलं नास्ति । यस्तु रागादिभेदविज्ञाने जाते सति रागादिकं त्यजति
तस्य भेदविज्ञानफलमस्तीति ज्ञातव्यम् । तथा चोक्तं — ‘चक्खुस्स दंसणस्स य सारो
सप्पादिदोसपरिहार । चक्खू होइ णिरत्थं दट्ठूण विले पडंतस्स’ ।।३६।। एवं
१. अहीं जे सराग सम्यग्द्रष्टिओ कह्या ते जीवोने सम्यग्दर्शन तो यथार्थ ज प्रगट्युं छे, पण चारित्र
अपेक्षाए तेमने मुख्यपणे राग हयात होवाथी तेमने ‘सराग सम्यग्द्रष्टिओ’ कह्या छे. वळी तेमने जे
शुभ अनुष्ठान छे ते मात्र उपचारथी ज ‘निश्चय साधक (निश्चयना साधनभूत)’ कहेवामां आव्युं छे,
एम समजवुं. (जुओ, श्री पंचास्तिकाय संग्रह, पा. २५९ फूटनोट.)
२. श्री भगवती आराधना गाथा १२.
१७० ]
बृहद् – द्रव्यसंग्रह