कोपचतुष्कस्य निग्रहं परमम् । दुर्दान्तेन्द्रियविजयं तपःसिद्धिविधौ कुरूद्योगम् ।।१ (अर्थः —
मिथ्यात्वरूपी विषनुं वमन करो, सम्यग्दर्शननी भावना करो, उत्कृष्ट भक्ति करो अने
भावनमस्कारमां तत्पर थईने सदा ज्ञानमां जोडाओ. पांच महाव्रतोनी रक्षा करो,
क्रोधादि चार कषायोनो पूर्ण निग्रह करो, प्रबळ इन्द्रियोनो विजय करो अने तपने
सिद्ध करवानी विधिनो उद्यम करो.) आ रीते उपरनी बे आर्यामां कहेला लक्षणवाळा
शुभोपयोगरूप परिणामथी अने तेनाथी विपरीत अशुभोपयोगरूप परिणामथी युक्त –
परिणत जीवो पुण्य - पापरूप थाय छे. हवे, पुण्य अने पापना भेद कहे छे. ‘‘सादं
सुहाउ णामं गोदं पुण्णं’’ शातावेदनीय, शुभ आयु, शुभ नाम अने उच्च गोत्र —
ए कर्म तो पुण्यरूप छे. ‘‘पराणि पावं च’’ तेनाथी अन्य कर्मो पाप छे. ते आ
प्रमाणे — शातावेदनीय एक, तिर्यंच, मनुष्य अने देव — ए त्रण आयुष्य, सुभग,
यशःकीर्ति, तीर्थंकरपणुं वगेरे नामकर्मनी साडत्रीस अने उच्च गोत्र एक — ए रीते
कुल बेंताळीस पुण्यप्रकृतिओ जाणवी, बाकीनी ब्यासी पापप्रकृति छे. ‘दर्शनविशुद्धि,
विनयसंपन्नता, शील अने व्रतोमां अतिचाररहित आचरण, निरंतर ज्ञानोपयोग,
संवेग, शक्ति अनुसार त्याग, शक्ति अनुसार तप, साधुसमाधि, वैयावृत्य करवी,
अर्हंतभक्ति, आचार्यभक्ति, बहुश्रुतभक्ति, प्रवचनभक्ति, आवश्यकोमां हानि न
करवी, मार्ग - प्रभावना अने प्रवचन - वात्सल्य — ए तीर्थंकरप्रकृतिना बंधनां कारण छे.’
ए उपरोक्त लक्षणवाळा सोळ भावनाओथी उत्पन्न तीर्थंकर नामकर्म विशिष्ट पुण्य
पञ्चमहाव्रतरक्षां कोपचतुष्कस्य निग्रहं परमम् । दुर्दान्तेन्द्रियविजयं तपःसिद्धिविधौ
कुरूद्योगम् ।२।’’ इत्यार्याद्वयकथितलक्षणेन शुभोपयोगभावेन परिणामेन तद्वि-
लक्षणेनाशुभोपयोगपरिणामेन च युक्ताः परिणताः । इदानीं पुण्यपापभेदान् कथयति ‘‘सादं
सुहाउ णामं गोदं पुण्णं’’ सद्वेद्यशुभायुर्नामगोत्राणि पुण्यं भवति ‘‘पराणि पावं च’’
तस्मादपराणि कर्माणि पापं चेति । तद्यथा — सद्वेद्यमेकं, तिर्यग्मनुष्यदेवायुस्त्रयं, सुभग-
यशःकीर्त्तितीर्थकरत्वादिनामप्रकृतीनां सप्तत्रिंशत्, तथोच्चैर्गोत्रमिति समुदायेन
द्विचत्वारिंशत्संख्याः पुण्यप्रकृतयो विज्ञेयाः । शेषा द्वयशीतिपापमिति । तत्र ‘दर्शनविशुद्धि-
र्विनयसंपन्नता शीलव्रतेष्वनतिचारोऽभीक्ष्णज्ञानोपयोगसंवेगौ शक्तितस्त्यागतपसीसाधुसमाधि-
र्वैयावृत्त्यकरणमर्हदाचार्यबहुश्रुतप्रवचनभक्तिरावश्यकापरिहाणिमार्गप्रभावनाप्रवचनवत्सलत्वमिति
तीर्थकरत्वस्य’ इत्युक्तलक्षणषोडशभावनोत्पन्नतीर्थकरनामकर्मैव विशिष्टं पुण्यम् ।
१. अज्ञात शास्त्र.
१७६ ]
बृहद् – द्रव्यसंग्रह