१८० ]बृहद् – द्रव्यसंग्रह
सम्यग्दर्शनं ज्ञानं चरणं मोक्षस्य कारणं जानीहि ।
व्यवहारात् निश्चयतः तत्त्रिकमयः निजः आत्मा ।।३९।।
व्याख्या — ‘‘सम्मद्दंसणणाणं चरणं मोक्खस्स कारणं जाणे ववहारा’’
सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रत्रयं मोक्षस्य कारणं, हे शिष्य ! जानीहि व्यवहारनयात् । ‘‘णिच्छयदो
तत्तियमइओ णिओ अप्पा’’ निश्चयतस्तत्त्रितयमयो निजात्मेति । तथाहि वीतरागसर्वज्ञप्रणीत-
षड्द्रव्यपञ्चास्तिकायसप्ततत्त्वनवपदार्थसम्यक्श्रद्धानज्ञानव्रताद्यनुष्ठानविकल्परूपो व्यवहारमोक्ष-
मार्गः । निजनिरञ्जनशुद्धात्मतत्त्वसम्यक्श्रद्धानज्ञानानुचरणैकाग्य्रापरिणतिरूपो निश्चयमोक्षमार्गः ।
गाथा ३९
गाथार्थः — सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान अने सम्यक्चारित्रने व्यवहारनयथी मोक्षनुं
कारण जाणो. सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान अने सम्यक्चारित्रमय निज आत्माने निश्चयथी
मोक्षनुं कारण जाणो.
टीकाः — ‘‘सम्मद्दंसणणाणं चरणं मोक्खस्स कारणं जाणे ववहारा’’ – हे शिष्य!
सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान अने सम्यक्चारित्र — ए त्रणने व्यवहारनयथी मोक्षनुं कारण
जाणो. ‘‘णिच्छयदो तत्तियमइओ णिओ अप्पा’’ निश्चयथी१ सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान अने
सम्यक्चारित्र — ए त्रणमय निजात्मा ज मोक्षनुं कारण छे. ते समजाववामां आवे छेः —
वीतरागसर्वज्ञप्रणीत छ द्रव्य, पंचास्तिकाय, सात तत्त्व अने नव पदार्थोनां सम्यक्श्रद्धान,
ज्ञान अने व्रतादि आचरणना विकल्परूप२ व्यवहारमोक्षमार्ग छे; निज निरंजन
शुद्धात्मतत्त्वनां सम्यक्श्रद्धान – ज्ञान – आचरणनी एकाग्रपरिणतिरूप निश्चयमोक्षमार्ग छे.
१. ‘‘जैनशास्त्रोनुं परमार्थे वीतरागपणुं ज तात्पर्य छे. आ वीतरागपणाने व्यवहार – निश्चयना अविरोध
वडे ज अनुसरवामां आवे तो इष्टसिद्धि थाय छे, परंतु अन्यथा नहीं.’’ [जुओ, श्री पंचास्तिकाय
गाथा १७२ टीका पृष्ठ २५४.] ‘‘छठ्ठा गुणस्थाने मुनियोग्य शुद्ध परिणति निरंतर होवी तेमज
महाव्रतादि संबंधी शुभभावो यथायोग्यपणे होवा ते निश्चय – व्यवहारना अविरोधनुं (सुमेळनुं)
उदाहरण छे. पांचमा गुणस्थाने ते गुणस्थानने योग्य शुद्ध परिणति निरंतर होवी तेमज देशव्रतादि
संबंधी शुभभावो यथायोग्यपणे होवा ते निश्चय – व्यवहारना अविरोधनुं उदाहरण छे.’’ [जुओ, श्री
पंचास्तिकाय गाथा १७२, पृष्ठ २५४ फूटनोट. २]
२. विकल्प छे ते राग छे अने तेनो हर समये अंशे अभाव थतो जाय छे अर्थात् कथंचित् भिन्न
साध्य – साधन भावनो अभाव थतो जाय छे, तेथी तेने व्यवहारमोक्षमार्ग कहे छे. [ जुओ,
पंचास्तिकाय पृष्ठ २३५ – २३६.]