रत्नत्रयं न वर्त्तते आत्मानं मुक्त्वा अन्यद्रव्ये ।
तस्मात् तत्त्रिकमयः भवति खलु मोक्षस्य कारणं आत्मा ।।४०।।
व्याख्या : — ‘रयणत्तयं ण वट्टइ अप्पाणं मुइत्तु अण्णदवियह्मि’ रत्नत्रयं न वर्त्तते
स्वकीयशुद्धात्मानं मुक्त्वा अन्याचेतने द्रव्ये । ‘तह्मा तत्तियमइउ होदि हु मुक्खस्स कारणं
आदा’ तस्मात्तत्त्रितयमय आत्मैव निश्चयेन मोक्षस्य कारणं भवतीति जानीहि । अथ विस्तरः
— रागादिविकल्पोपाधिरहितचिच्चमत्कारभावनोत्पन्नमधुररसास्वादसुखोऽहमिति निश्चयरुचिरूपं
सम्यग्दर्शनं, तस्यैव सुखस्य समस्तविभावेभ्यः स्वसंवेदनज्ञानेन पृथक् परिच्छेदनं सम्यग्ज्ञानं,
तथैव दृष्टश्रुतानुभूतभोगाकाङ्क्षाप्रभृतिसमस्तापध्यानरूपमनोरथजनितसंकल्पविकल्पजालत्यागेन
तत्रैव सुखे रतस्य सन्तुष्टस्य तृप्तस्यैकाकारपरमसमरसीभावेन द्रवीभूतचित्तस्य पुनः पुनः
स्थिरीकरणं सम्यक्चारित्रम् । इत्युक्तलक्षणं निश्चयरत्नत्रयं शुद्धात्मानं विहायान्यत्र
गाथा ४०
गाथार्थः — आत्मा सिवाय अन्य द्रव्यमां रत्नत्रय रहेतां नथी, ते कारणे
रत्नत्रयमयी आत्मा ज मोक्षनुं कारण छे.
टीकाः — ‘‘रयणत्तयं ण वट्टइ अप्पाणं मुइत्तु अण्णदवियह्मि’’ निज शुद्धात्माने छोडीने
अन्य अचेतन द्रव्यमां रत्नत्रय वर्ततां – रहेतां नथी. ‘‘तह्मा तत्तियमइउ होदि हु मुक्खस्स कारणं
आदा’’ – तेथी ते रत्नत्रयमय आत्मा ज निश्चयथी मोक्षनुं कारण१ थाय छे, एम तुं जाण.
हवे विस्तार करे छे — ‘रागादि – विकल्प – उपाधिरहित, चित्चमत्कारनी भावनाथी उत्पन्न
मधुररसना आस्वादरूप सुख हुं छुं’ एवी निश्चय रुचिरूप सम्यक्दर्शन छे. ते ज सुखने
समस्त विभावोथी स्वसंवेदनज्ञानवडे पृथक् जाणवुं, ते सम्यग्ज्ञान छे. तेवी ज रीते द्रष्ट –
श्रुत – अनुभूत भोगोनी आकांक्षा वगेरे समस्त खोटा ध्यानरूप मनोरथथी उत्पन्न संकल्प –
विकल्पनी जाळना त्याग वडे ते ज सुखमां लीन – संतुष्ट – तृप्त अने एकाकार परम -
समरसीभावथी भींजायेला चित्तने फरी फरीने स्थिर करवुं ते सम्यक्चारित्र छे. आ प्रमाणे
१. आ गाथामां स्वात्मतत्त्वस्वरूप निज शुद्धात्माने ज – एटले के निश्चय रत्नत्रयमय शुद्धात्माने ज — मोक्षनुं
कारण कह्युं छे. तेथी सिद्ध थयुं के विकल्प – राग खरेखर मोक्षनुं कारण नथी, पर्याये पर्याये रागनो अभाव
थतो जाय छे अने शुद्धि वधती जाय छे. ए रीते सातमा गुणस्थानना सातिशय विभागमां निर्विकल्पता
वधतां क्षपकश्रेणीमां आठमे, नवमे, दशमे गुणस्थाने चडतां दशमाने अंते संपूर्ण वीतराग थई, बारमे
गुणस्थाने संपूर्ण वीतरागपणे रही, तेना अंते केवळज्ञानरूप भावमोक्ष प्रगट करे छे.
१८२ ]
बृहद् – द्रव्यसंग्रह