क्रियते स द्रव्यानुयोगो भण्यते । इत्युक्तलक्षणानुयोगचतुष्टयरूपेण चतुर्विधं श्रुतज्ञानं ज्ञातव्यम् ।
अनुयोगोऽधिकारः परिच्छेदः प्रकरणमित्याद्येकोऽर्थः । अथवा षड्द्रव्यपञ्चास्तिकायसप्ततत्त्व-
नवपदार्थेषु (मध्ये) निश्चयनयेन स्वकीय शुद्धात्मद्रव्यं, स्वशुद्धजीवास्तिकायो निजशुद्धात्मतत्त्वं
निजशुद्धात्मपदार्थ उपादेयः । शेषं च हेयमिति संक्षेपेण हेयोपादेय भेदेन द्विधा
व्यवहारज्ञानमिति ।
इदानीं तेनैव विकल्परूपव्यवहारज्ञानेन साध्यं निश्चयज्ञानं कथ्यते । तथाहि — रागात्
परकलत्रादिवाञ्छारूपं, द्वेषात् परवधबन्धच्छेदादिवाञ्छारूपं, च मदीयापध्यानं कोऽपि न
जानातीति मत्वा स्वशुद्धात्मभावनासमुत्पन्नसदानन्दैकलक्षणसुखामृतरसनिर्मलजलेन चित्तशुद्धि-
मकुर्वाणः सन्नयं जीवो बहिरङ्गबकवेषेण यल्लोकरञ्जनां करोति तन्मायाशल्यं भण्यते ।
निजनिरञ्जननिर्दोषपरमात्मैवोपादेय इति रुचिरूपसम्यक्त्वाद्विलक्षणं मिथ्याशल्यं भण्यते ।
निर्विकारपरमचैतन्यभावनोत्पन्नपरमाह्लादैकरूपसुखामृतरसास्वादमलभमानोऽयं जीवो दृष्ट-
आवे छे, ते द्रव्यानुयोग कहेवाय छे. आ रीते उक्त लक्षणवाळा चार अनुयोगरूपे चार
प्रकारनुं श्रुतज्ञान जाणवुं. अनुयोग, अधिकार, परिच्छेद अने प्रकरण वगेरेनो एक ज अर्थ
छे. अथवा छ द्रव्य, पांच अस्तिकाय, सात तत्त्व अने नव पदार्थोमां निश्चयनयथी पोतानुं
शुद्धात्मद्रव्य, स्वशुद्धजीवास्तिकाय, निज शुद्धात्मतत्त्व अने निज शुद्धात्मपदार्थ उपादेय
छे अने बाकीनुं हेय छे — एम संक्षेपमां हेय – उपादेयना भेदथी व्यवहारज्ञान बे
प्रकारनुं छे.
हवे, ते ज विकल्परूप व्यवहारज्ञानथी साध्य निश्चयज्ञाननुं कथन करे छे. ते आ
प्रमाणे — रागथी परस्त्री आदिनी वांछारूप अने द्वेषथी बीजाने हणवा, बांधवा, छेदवा
आदिनी वांछारूप मारुं दुर्ध्यान छे, तेने कोई पण जाणतुं नथी एम विचारीने
स्वशुद्धात्मभावनाथी उत्पन्न सदानंद (नित्य आनंद) जेनुं एक लक्षण छे, एवा
सुखामृतरसरूप निर्मळ जळथी (पोताना) चित्तनी शुद्धि न करतां, आ जीव बहारमां
बगलाना जेवो वेष धारण करीने लोकोनुं रंजन करे छे ते मायाशल्य कहेवाय छे. ‘निज
निरंजन१ निर्दोष परमात्मा ज उपादेय छे’ एवी रुचिरूप सम्यक्त्वथी विलक्षण मिथ्याशल्य
कहेवाय छे. निर्विकार परमचैतन्यनी भावनाथी उत्पन्न परमाह्लाद जेनुं एक रूप छे एवा
१. सर्व प्रकारनी शुद्धि निज निरंजन निर्दोष परमात्माना ज आश्रये थाय छे, अन्य प्रकारे नहि — एवुं
ज्ञान कराववा तेने ज उपादेय कहेवामां आवे छे.
२०४ ]
बृहद् – द्रव्यसंग्रह