योग्य स्थानमां स्थित रूपादि विषयोनुं ग्रहण करवुं ते ज सन्निपात – संबंध अथवा सन्निकर्ष
कहेवाय छे. परंतु नैयायिकमतनी जेम चक्षु आदि इन्द्रियोनुं जे रूपादि पोतपोताना
विषयोनी पासे जवुं तेने सन्निकर्ष न कहेवो. आवो संबंध जेनुं लक्षण छे एवा लक्षणवाळुं
निर्विकल्प सत्तावलोकनरूप दर्शन छे; ते दर्शनपूर्वक ‘आ सफेद छे’ इत्यादि अवग्रहादि
विकल्परूप, इन्द्रिय अने मनथी उत्पन्न थतुं ते मतिज्ञान छे. उक्त लक्षणवाळा
मतिज्ञानपूर्वक, धूमाडाथी अग्निनुं ज्ञान थाय छे तेम, एक पदार्थ उपरथी बीजा पदार्थना
ग्रहणरूप ‘लिंगज’ (चिह्नथी उत्पन्न थतुं) अने घटादि शब्दोना श्रवणरूप ‘शब्दज’
(शब्दथी उत्पन्न थतुं) — एम बे प्रकारनुं श्रुतज्ञान छे. अवधिज्ञान, अवधिदर्शनपूर्वक होय
छे. इहा (नामना) मतिज्ञानपूर्वक मनःपर्ययज्ञान होय छे.
अहीं, श्रुतज्ञान अने मनःपर्ययज्ञानने उत्पन्न करनारुं, अवग्रह – इहा आदिरूप जे
मतिज्ञान कह्युं ते मतिज्ञान पण दर्शनपूर्वक थतुं होवाथी उपचारथी दर्शन कहेवाय छे, ते कारणे
श्रुतज्ञान अने मनःपर्ययज्ञान — ए बन्ने पण दर्शनपूर्वक जाणवां. आ रीते छद्मस्थोने
आवरणवाळुं क्षायोपशमिक ज्ञान होवाथी दर्शनपूर्वकज्ञान थाय छे. केवळीभगवानने निर्विकार
स्वसंवेदनथी उत्पन्न निरावरण क्षायिकज्ञान होवाथी, मेघरहित सूर्यना युगपद् आतप अने
प्रकाशनी जेम, दर्शन अने ज्ञान (बन्ने) युगपद् ज होय छे, एम जाणवुं.
प्रश्नः — छद्मस्थ शब्दनो अर्थ शुं छे? उत्तरः — ‘छद्म’ शब्दथी ज्ञानावरण अने
स्थितरूपादिविषयाणां ग्रहणमेव सन्निपातः सम्बन्धः सन्निकर्षो भण्यते । न च
नैयायिकमतवच्चक्षुरादीन्द्रियाणां रूपादिस्वकीयस्वकीयविषयपार्श्वे गमनं इति सन्निकर्षो
वक्तव्यः । स एव सम्बन्धो लक्षणं यस्य तल्लक्षणं यन्निर्विकल्पं सत्तावलोकनदर्शनं तत्पूर्वं
शुक्लमिदमित्याद्यवग्रहादिविकल्परूपमिन्द्रियानिन्द्रियजनितं मतिज्ञानं भवति । इत्युक्तलक्षण-
मतिज्ञानपूर्वकं तु धूमादग्निविज्ञानवदर्थादर्थान्तरग्रहणरूपं लिङ्गजं, तथैव घटादिशब्दश्रवणरूपं
शब्दजं चेति द्विविधं श्रुतज्ञानं भवति । अथावधिज्ञानं पुनरवधिदर्शनपूर्वकमिति । ईहामति-
ज्ञानपूर्वकं तु मनःपर्ययज्ञानं भवति ।
अत्र श्रुतज्ञानमनःपर्ययज्ञानजनकं यदवग्रहेहादिरूपं मतिज्ञानं भणितम्, तदपि दर्शन-
पूर्वकत्वादुपचारेण दर्शनं भण्यते, यतस्तेन कारणेन श्रुतज्ञानमनःपर्ययज्ञानद्वयमपि दर्शनपूर्वकं
ज्ञातव्यमिति । एवं छद्मस्थानां सावरणक्षायोपशमिकज्ञानसहितत्वात् दर्शनपूर्वकं ज्ञानं भवति ।
केवलिनां तु भगवतां निर्विकारस्वसंवेदनसमुत्पन्ननिरावरणक्षायिकज्ञानसहितत्वान्निर्मेघादित्ये
युगपदातपप्रकाशवद्दर्शनं ज्ञानं च युगपदेवेति विज्ञेयम् । छद्मस्था इति कोऽर्थः ? छद्मशब्देन
मोक्षमार्ग अधिकार [ २०९