दर्शनावरण – ए बे कहेवामां आवे छे; ते छद्ममां जे रहे छे ते छद्मस्थ छे. आ प्रमाणे
तर्कना अभिप्रायथी सत्तावलोकनरूप दर्शननुं व्याख्यान कर्युं.
हवे, आगळ सिद्धांतना अभिप्रायथी कहेवामां आवे छे. ते आ प्रमाणेः —
आगळना ज्ञाननी उत्पत्ति माटे जे प्रयत्न, ते – रूप जे पोताना आत्मानुं परिच्छेदन –
अवलोकन ते दर्शन कहेवाय छे. त्यारपछी बाह्य विषयमां विकल्परूपे जे पदार्थनुं ग्रहण
ते ज्ञान छे; ए वार्तिक छे. जेम कोई मनुष्य पहेलां घट संबंधी विकल्प करे छे; पछी
पटनुं ज्ञान करवानुं मन थतां ते घटना विकल्पथी खसीने जे स्वरूपमां प्रयत्न – अवलोकन –
परिच्छेदन करे छे, ते दर्शन छे. त्यारपछी ‘आ पट छे’ एवो निश्चय अथवा बाह्य
विषयरूपे पदार्थना ग्रहणरूप जे विकल्प करे छे, ते ज्ञान कहेवाय छे.
अहीं, शिष्य पूछे छेः — जो आत्मग्राहक (पोतानुं ग्रहण करनारुं) ते दर्शन अने
परग्राहक (परने जाणे) ते ज्ञान कहेवाय तो जेम नैयायिकमतमां ज्ञान आत्माने जाणतुं
नथी, तेम जैनमतमां पण ज्ञान आत्माने जाणतुं नथी एवुं दूषण आवे छे. तेनुं समाधान
ः — नैयायिक मतमां ज्ञान जुदुं अने दर्शन जुदुं एम बे गुण नथी. ते कारणे तेमने
(नैयायिकोने) आत्माना ज्ञानना अभावरूप दोष आवे छे. परंतु जैनमतमां तो (आत्मा)
ज्ञानगुणथी परद्रव्यने जाणे छे अने दर्शनगुणथी आत्माने जाणे छे — ए प्रमाणे आत्माना
ज्ञानदर्शनावरणद्वयं भण्यते, तत्र तिष्ठन्तीति छद्मस्थाः । एवं तर्काभिप्रायेण सत्तावलोकनदर्शनं
व्याख्यातम् ।
अत ऊर्ध्वं सिद्धान्ताभिप्रायेण कथ्यते । तथाहि — उत्तरज्ञानोत्पत्तिनिमित्तं यत् प्रयत्नं
तद्रूपं यत् स्वस्यात्मनः परिच्छेदनमवलोकनं तद्दर्शनं भण्यते । तदनन्तरं यद्बहिर्विषये
विकल्परूपेण पदार्थग्रहणं तद्ज्ञानमिति वार्त्तिकम् । यथा कोऽपि पुरुषो घटविषयविकल्पं
कुर्वन्नास्ते, पश्चात् परपरिज्ञानार्थं चित्ते जाते सति घटविकल्पाद्व्यावर्त्त्य यत् स्वरूपे
प्रयत्नमवलोकनं परिच्छेदनं करोति तद्दर्शनमिति । तदनन्तरं पटोऽयमिति निश्चयं
यद्बहिर्विषयरूपेण पदार्थग्रहणविकल्पं करोति तद् ज्ञानं भण्यते ।
अत्राह शिष्य : — यद्यात्मग्राहकं दर्शनं, परग्राहकं ज्ञानं भण्यते, तर्हि यथा
नैयायिकमते ज्ञानमात्मानं न जानाति; तथा जैनमतेऽपि ज्ञानमात्मानं न जानातीति दूषणं
प्राप्नोति । अत्र परिहारः । नैयायिकमते ज्ञानं पृथग्दर्शनं पृथगिति गुणद्वयं नास्ति; तेन कारणेन
तेषामात्मपरिज्ञानाभावदूषणं प्राप्नोति । जैनमते पुनर्ज्ञानगुणेन परद्रव्यं जानाति दर्शनगुणेनात्मानं
२१० ]
बृहद् – द्रव्यसंग्रह